گزارش نشست توانمندی‌های رویکرد اقتصاد سیاسی برای تبیین شرایط بحرانی کشور

نخستین جلسه از سلسله نشست‌های دوره ای اقتصاد سیاسی با موضوع «توانمندی‌های رویکرد اقتصاد سیاسی برای تبیین شرایط بحرانی کشور» و سخنرانی فرشاد مومنی عضو هیات علمی دانشگاه علامه طباطبایی در سالن خیام مجموعه خانه اندیشمندان علوم انسانی برگزار شد. قرار است به صورت دوره ای چندین تن از اقتصاددانان مطرح کشور به بیان جنبه‌های مختلف اقتصاد سیاسی کشور بپردازند و در پایان جمع بندی این سخنرانی‌ها به صورت یک مجلد توسط خانه اندیشمندان علوم انسانی منتشر شود.

فرشاد مومنی در ابتدای جلسه به تبیین رویکردهای مختلف اقتصاد سیاسی و نقش بسیار با اهمیت آن در توضیح مسائل و مشکلات اقتصادی ایران پرداخت. مومنی ضمن انتقاد به کسانی که آنها را بنیادگرایان بازار نامیدند، گفت: «منظور از بنیادگرایی بازار اشاره به رویکردی است که بازارها را راه حلی برای تمام مشکلات سیاست گذاری عمومی به شمار می‌آورد. در بنیادگرایی بازار همه نظریه‌ها براساس فرض «اطلاعات کامل» بنا شده است، درحالی که هیچگاه این فرضیه جنبه عینی و واقعی نداشته و در کشور ما نیز وجود ندارد، از سوی دیگر در این نوع رویکرد جایگاه اخلاق و نقش دولت بسیار کم رنگ است. بنیادگرایی بازار رابطه خوبی با فرصت‌های اقتصادی و رانتی دارد.»
وی در ادامه ریشه تمام مشکلات کشور در سالیان متمادی را نتیجه اتحاد سه عامل معرفی کرد و گفت: کانون اصلی قریب به اتفاق گرفتاری‌های مردم ایران این است که مردم گروگان یک اتحاد سه گانه شامل دولت کوته نگر، بخش‌های غیرمولد و نئوکلاسیک‌های وطنی هستند. نئوکلاسیک‌ها با بسط نظریه‌های اقتصادی به ظاهر علمی و درست برای هر پدیده اقتصادی در کشور از دو طیف اول حمایت می‌کنند و سهم خود را نیز دریافت می‌کنند.
مومنی افزود: مطابق دیدگاه‌های رایج اقتصادی هرگاه در طول 50 سال نتوان مشکلات اقتصادی یک کشور را حل کرد، باید علت آن را بیرون از حوزه اقتصاد جستجو کرد. این اتحاد سه گانه همواره در کشور وجود داشته و خاص پس از پیروزی انقلاب هم نیست و قدمت آن به دو قرن می‌رسد. براساس آمارهای بانک جهانی اندازه اقتصاد ایران در 50 سال گذشته 5.6 برابر شده اما شکاف طبقاتی و درآمدی مردم به مراتب بیش از این مقدار رشد کرده است، یعنی این رشد اقتصادی برای یک گروه خاص منفعت داشته و نه عموم مردم.
وی با انتقاد به عملکرد دولت یازدهم گفت: وقتی دولت روحانی در ابتدای کار از بسته ضدرکودی خود رونمایی کرد، همانجا اشاره کردم که این بسته خیری برای ملت ندارد و منافع اتحاد سه گانه را تامین می‌کند. مومنی، نقش اقتصاددانان بازارگرا را در سرپوش گذاشتن بر بحران‌های عمیق اقتصادی یادآوری کرد و افزود: نئوکلاسیک‌های وطنی که خود داعیه دار شفافیت و اطلاعات آزاد هستند سعی زیادی در عدم شفافیت و دستکاری واقعیات و مخدوش کردن اطلاعات دارند تا راه را برای منافع این گروه‌ها هموار کنند و جنبه علمی و موجه به رفتارهای آنها ببخشند. به عنوان مثال دستکاری آمار و اطلاعات مربوط به سال پایه در بانک مرکزی شاهدی است بر این مدعا.
مومنی ظهور چنین پدیده ای را مختص ایران نمی‌داند و معتقد است: در سطح بین المللی هم به لحاظ تاریخی گروه‌هایی از جامعه برای دستیابی به قدرت و ثروت با هم متحد می‌شوند. وی می‌گوید: البته این پدیده مختص ایران هم نیست و در آثار اندیشمندانی چون میشل فوکو که به پیوندهای دانش و قدرت اشاره می‌شود نیز منعکس کننده جهانی بودن این پدیده در سطح بین الملل است.
وی پرداختن به موضوع اقتصاد سیاسی را بسیار مهم دانست و گفت: اگر از جنبه اقتصاد سیاسی به مسائل ایران نگاه کنیم به درکی بسیار عمیق و جامع به شرایط دست پیدا می‌کنیم که چندین مزیت دارد؛ یکی خاصیت فرارشته ای بودن اقتصاد سیاسی است و دیگری آن است که توجهی عمیق به واقعیات تاریخی دارد. مومنی با اشاره به شوک‌های نفتی در تاریخ اقتصادی ایران، مطالعه سیاست‌گذاری‌های اقتصادی در تمام این دوره‌ها را مهم دانست و افزود: مطالعه دو شوک نفتی که اولی مربوط به سال‌های 1352 تا 1356 می‌شود و دیگری 1384 تا 1389 به خوبی نشان می‌دهد که بیش از 85 درصد خطاهای سیاستی در دو تجربه گفته شده عینا تکرار شده است.
همچنان که شومپیتر در کتاب تاریخ اقتصادی بدان اشاره می‌کند: هرچه مناسبات اقتصادی و سیاسی پیچیده تر می‌شود، مطالعات موردی اهمیت خارق العاده ای پیدا می‌کنند. از سال 1368 که سیاست تعدیل ساختاری آغاز شد اوج این اتحاد سه گانه قابل مشاهده است. رولند بکیت از مشاوران آمریکایی دانشگاه هاروارد که برای کمک به تدوین برنامه توسعه کشور در اواخر دهه 30 به ایران آمده بود، می‌گوید: تا زمانی که در ایران سوداگری روی مستغلات و تجارت پول (رباخواری) وجود دارد و درآمدهای سرشار، فوری و بی زحمت نصیب آنها می‌کند، کسی دنبال کار تولیدی نخواهد رفت. کنت دو گابینو در رابطه با اقتصاد و مناسبات سیاسی ایران در قرن 18 میلادی می‌نویسد: «ایرانیان عموما به گونه ای رفتار می‌کنند که گویی همگی مادرزاد دلال به دنیا آمده اند.»
مومنی در بخش پایانی صحبت‌های خود نگاهی آماری به نحوه مالیات ستانی و جایگاه بخش خصوصی در اقتصاد ایران داشت و گفت: آمارهای رسمی خود گویای تناقض در گفتار و عملکرد دولت روحانی است. آمارهای رسمی مربوط به سال‌های 1392 تا 1395 نشان می‌دهد که بار مالیاتی بنگاه‌های کوچک و متوسط بسیار بیشتر از بار مالیاتی واردکننده‌ها رشد داشته و 6.2 برابر تولیدکننده‌های دولتی بوده است. بار مالیاتی بنگاه‌های کوچک و متوسط 5 برابر مشاغل بوده و همچنین 35 برابر مالیات بر ثروت و 25 برابر مالیات بر مستغلات بوده است. فشارها بر بخش خصوصی بوده درحالی که شعار دولت در این سال‌ها
خصوصی سازی عنوان می‌شد.
مومنی با اشاره به آمارهای مربوط به بخش تجارت خارجی ایران، افزود: در سالگرد تاسیس سازمان ایمیدرو که چندی پیش برگزار شد، یکی از نظریه پردازان نئوکلاسیک وطنی اظهار داشتند که به دلیل کمبود تقاضای موثر در داخل کشور باید سیاست صادرات محور جهت ایجاد تقاضای خارجی برای محصولات تولیدی داخل را تشویق کنیم. آنها برای توجیه افزایش نرخ ارز از اصطلاحات ظاهرا پسندیده «واقعی کردن نرخ ارز» استفاده می‌کنند و برای دستیابی به اهداف دو طیف دیگر این مثلث طوری صحبت از صادرات غیرنفتی می‌کنند که گویی این امر تنها راه نجات تولید داخلی است. به سادگی آمارهای مخدوش از تجارت خارجی ارائه می‌کنند، این درحالی است که اقلام تجاری ایران به خوبی نشان می‌دهد که صادرات ما اکثرا مواد خام و نفتی بوده، نه محصولات تولید داخلی. بسیاری از این اقلام صادراتی را به عنوان صادرات غیرنفتی معرفی می‌کنند درحالی که همگی وابسته به نفت و گاز هستند.
وی سیاست‌های پیشنهادی خود برای حل این مشکل تاریخی در کشور را تنظیم سه برنامه می‌داند؛ برنامه مالی مبارزه با فساد که بر محوریت پیشگیری بنا شده باشد، افزایش هزینه فرصت مفت خوارگی در کشور و برنامه حمایت توسعه گرا از بخش‌های مولد.

روابط عمومی

شماره تماس : 88911611-021

آدرس : تهران، خیابان استاد نجات الهی (ویلا) , نبش ورشو، پلاک 2

پست الکترونیک :info@ihht.ir

تلگرام: https://telegram.me/iranianhht

اینستاگرام:  https://instagram.com/iranianhht.ir

تمامی حقوق این وب سایت متعلق به خانه اندیشمندان علوم انسانی می باشد.

نقشه