به گزارش روابط‌عمومی خانه اندیشمندان علوم انسانی، نشست تخصصی «جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران؛ تخریب تمدن ایرانی، تهدید میراث بشری» روز سه‌شنبه (٨ اردیبهشت‌ماه) بصورت برخط برگزار شد.

محمدابراهیم زارعی، رئیس پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری در این نشست گفت: ما در یک جنگ نابرابر مورد تجاوز قرار گرفتیم و در نتیجه، سه حوزه اصلی ثروت معاصر و میراثی ما دچار آسیب جدی شد. همان‌طور که می‌دانید، از روز نخست، کودکان را در میناب هدف قرار دادند؛ زیرا کودکان، آینده‌سازان این سرزمین‌اند. بنابراین، اولین هدف، کودکان بودند. هدف بعدی، میراث فرهنگی و میراث طبیعی ما بود. این نکته بسیار مهمی است که باید بدانیم با چه کسانی روبه‌رو بودیم و چگونه با میراث طبیعی، آثار تاریخی و کودکان ما رفتار کردند.

تصمیم گرفتیم مستندسازی دقیق خسارات را با کمک همکاران استانی و از طریق پژوهشکده میراث معماری و شهری انجام دهیم

وی ادامه داد: اگر بخواهم این موضوع را بیان کنم، باید بگویم که ما تصمیم گرفتیم مستندسازی دقیق خسارات را با کمک همکاران استانی و از طریق پژوهشکده میراث معماری و شهری انجام دهیم. همکاران من به استان‌هایی که دچار خسارت شده بودند، سفر کردند تا از نزدیک این آثار آسیب‌دیده را مشاهده کنند. خود من نیز در بیشتر روزهای جنگ در کردستان حضور داشتم. خسارتی که به بناهای میراث فرهنگی کردستان وارد شد، پس از تهران، بیشترین میزان را داشت؛ زیرا حمله دقیقاً به مرکز شهر و چند نقطه کلیدی آن صورت گرفت و این نقاط بمباران شدند.

این استاد دانشگاه با بیان اینکه بیشترین آسیب در دو موزه باستان‌شناسی سنندج و موزه مردم‌شناسی کردستان وارد شده است، گفت:  این موزه‌ها  به‌ویژه در حوزه آثار و تزیینات معماری از دوره صفوی تا قاجار آسیب‌های جدی دیده‌اند. همچنین، کاخ‌موزه خسروآباد که در مراحل پایانی مرمت و آماده‌سازی برای افتتاح بود، آسیب دید.

آماده افتتاح کاخ موزه خسروآباد بودیم که جنگ رخ داد و این بنا آسیب دید

وی ادامه داد: بر اساس دستور جناب آقای دکتر صالحی امیری که سفری به کردستان داشتند، من هر هفته به کردستان سفر می‌کردم و پیشرفت کار را بررسی می‌نمودم و وعده‌ای که جناب آقای وزیر داده بودند، به‌خوبی در حال اجرا بود و ما برای آخر اردیبهشت و هفته میراث فرهنگی، این مکان را آماده می‌کردیم. تنها چیدمان نهایی مانده بود که متأسفانه این بنا نیز آسیب دید.

وی افزود: بناهای متعدد دیگری نیز آسیب دیدند. برای مثال، قلعه حکومتی که از قدیم‌الایام مرکز نظامی بوده، هدف قرار گرفت و بناهای پیرامون آن نیز خسارت جدی دیدند. علاوه بر این، امامزاده پیرعمر نیز آسیب بسیار شدیدی دید؛ نه‌تنها در تزیینات و عناصر معماری، بلکه خسارت ساختاری نیز به آن وارد شد.

مستندسازی آسیب‌های وارد شده به میراث فرهنگی را به صورت یک سند تاریخی ماندگار منتشر خواهیم کرد

زارعی گفت: همکاران من و خود من، کار مستندسازی را بلافاصله آغاز کردیم. اقدام دیگری که انجام شد، این بود که تعدادی از همکاران قدیمی و بازنشستگان میراث فرهنگی، همراه با داوطلبان متخصص و علاقه‌مند، به‌صورت داوطلبانه و با هماهنگی ادارات کل میراث فرهنگی، کار مستندسازی را ادامه دادند. ان‌شاءالله این مجموعه را به صورت یک سند تاریخی ماندگار منتشر خواهیم کرد تا ثبت شود که چه جنایت‌هایی علیه میراث فرهنگی و کشور ما توسط متجاوزان صورت گرفت؛ کشورهایی که قدمت تاریخی‌شان به ۳۰۰ سال هم نمی‌رسد، در حالی که تنها یکی از آثار ما در خانه کرد، مربوط به دوره صفوی و دارای ۴۰۰ تا ۴۵۰ سال قدمت است.

میراث فرهنگی، اساسی‌ترین عنصر هویت تاریخی و اجتماعی جامعه بشری است

وی افزود: هنگامی که به این مسئله نگاه می‌کنیم، باید توجه داشت که میراث فرهنگی، اساسی‌ترین عنصر هویت تاریخی و اجتماعی جامعه بشری است. نه‌تنها میراث فرهنگی ملموس ما آسیب دید، بلکه میراث ناملموس نیز در شرایط جنگ و درگیری‌های مسلحانه به طور ویژه در معرض تهدید قرار می‌گیرد. کاخ گلستان که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده، و همچنین مجموعه کاخ سعدآباد شامل کاخ علیقلی خان والی (معروف به عمارت احمدشاهی)، کاخ سبز، موزه برادران امیدوار و دیگر بناها، آسیب‌های جدی دیدند.

وی تاکید کرد: در اینجا جا دارد از همکاران خدومم در سعدآباد، کاخ گلستان و کردستان صمیمانه تشکر کنم. آن‌ها در شرایط بسیار دشوار، به‌ویژه با توجه به بارندگی‌های شدید، بدون ترس و واهمه و با شجاعت کامل، به حفاظت و مرمت اضطراری بخش‌های آسیب‌دیده پرداختند و از ورود خسارت بیشتر جلوگیری کردند.

براساس کنوانسیون ١٩۵۴ لاهه، تمامی طرف‌های درگیر مکلفند نهایت ملاحظه و پیشگیری را نسبت به میراث فرهنگی داشته باشند

رئیس پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری گفت: در حوزه حفاظت، آنچه در جنگ‌ها بسیار مهم است، رعایت کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه است. بر اساس این کنوانسیون، تمامی طرف‌های درگیر مکلفند نهایت ملاحظه و پیشگیری را نسبت به میراث فرهنگی داشته باشند. متأسفانه این اتفاق در کشور ما رخ نداد و بسیاری از آثار ما دچار آسیب شدند. این امر نشان می‌دهد که متجاوزان هیچ توجهی به این مسائل نداشتند.

وی افزود: کنوانسیون مذکور تأکید دارد که طرف‌های متخاصم باید از هرگونه اقدام خصمانه علیه اموال فرهنگی، از جمله بناهای تاریخی، آثار هنری، نسخه‌های خطی، موزه‌ها و آرشیوهای ارزشمند خودداری کنند و از استفاده از این اموال برای اهداف نظامی پرهیز نمایند، زیرا چنین استفاده‌ای آن‌ها را در معرض تخریب قرار می‌دهد.

تصور نمی‌شد دشمن چنین بی‌رحمی داشته باشد و حتی شعار نابودی تمدن سر دهد

وی با بیان اینکه یکی از مفاهیم مهم در مطالعات میراث فرهنگی در زمان جنگ، «حفاظت پیشگیرانه» است، گفت: خوشبختانه در برخی نقاط این اقدامات انجام شده بود، هرچند در بسیاری از موارد تصور نمی‌شد دشمن چنین بی‌رحمی داشته باشد و حتی شعار نابودی تمدن سر دهد. هرچند وقتی از آن‌ها درباره معنای دقیق «تمدن» سؤال شد، طفره رفتند و جرأت پاسخگویی نداشتند، اما بخشی از تهدیدهایشان را عملی کردند.

وی ادامه داد: حفاظت پیشگیرانه شامل اقداماتی مانند دور کردن مراکز نظامی از حریم آثار تاریخی، هماهنگی با دستگاه‌های انتظامی و امنیتی، آمادگی در هنگام و پس از بروز بحران، مستندسازی آثار، تقویت سازه بناهای تاریخی، آموزش نیروهای نظامی درباره اهمیت میراث فرهنگی و تدوین برنامه‌های اضطراری برای تخلیه یا حفاظت از اشیای موزه‌ای است. پژوهش‌های متعدد نشان داده که نبود برنامه‌ریزی دقیق، منجر به تخریب گسترده میراث در زمان جنگ می‌شود.

کار مستندسازی و ایجاد پایگاه‌های داده دیجیتال در پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری به‌طور مستمر ادامه دارد

این استاد دانشگاه گفت: خوشبختانه پژوهشگاه میراث فرهنگی، به عنوان تنها نهاد حاکمیتی متخصص و متولی علوم میراثی ایران (نه فقط ایران سیاسی، بلکه ایران فرهنگی)، همواره در این عرصه فعال بوده است. همکاران ما حتی چهار ساعت پیش از آغاز جنگ، برای بررسی و مستندسازی میراث فرهنگی ایرانی در هند (از جمله کتیبه‌ها، اشعار فارسی، آثار معماری و هنری) عازم آنجا شده بودند و حدود ۵۰ روز در آنجا ماندند. کار مستندسازی و ایجاد پایگاه‌های داده دیجیتال در پژوهشگاه به‌طور مستمر ادامه دارد.

وی افزود: حفاظت اضطراری نیز از اقدامات ضروری است که باید در زمان وقوع درگیری برای کاهش خسارت انجام شود؛ اقداماتی مانند ایجاد موانع موقت برای جلوگیری از اصابت ترکش و پرتابه‌ها به آثار ازاین موارد است.

میراث فرهنگی معمولاً در جنگ‌ها قربانی می‌شود

زارعی گفت: میراث فرهنگی معمولاً در جنگ‌ها قربانی می‌شود و ما باید به این واقعیت توجه ویژه داشته باشیم. کشور ما با سابقه‌ای دیرینه  حداقل ۶۰۰۰ سال تاریخ مستند حکومت‌داری و دیوان‌سالاری،  همواره مورد تهاجم قرار گرفته، اما ایران همیشه بر غالبین خود غلبه کرده است. همان‌گونه که رومن گیرشمن، باستان‌شناس معروف فرانسوی، گفته است: ایرانی‌ها همواره توانسته‌اند بر فاتحان خود غلبه کنند. این ویژگی فرهنگی بسیار مهمی است.

وی افزود: اقداماتی که اکنون وظیفه ماست، به‌ویژه در پژوهشگاه میراث فرهنگی، ادامه مستندسازی دقیق و جامع است. ان‌شاءالله این مستندات را به صورت کتاب منتشر خواهیم کرد و در اختیار حوزه اجرا قرار خواهیم داد تا از آن در فرآیند مرمت و احیا استفاده شود.

باید از تجربه‌های موفق جهانی در حفاظت از میراث فرهنگی در زمان جنگ بهره بگیریم

رئیس پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری گفت: در پایان، دو نکته را مختصر عرض می‌کنم که اول، باید از تجربه‌های موفق جهانی در حفاظت از میراث فرهنگی در زمان جنگ بهره بگیریم و دوم و مهم‌تر اینکه، تجربه در حوزه میراث فرهنگی بسیار ارزشمند و حیاتی است. کارشناسی که سی سال در میان آثار بوده، آن‌ها را بررسی، مستند و مرمت کرده، نباید به راحتی کنار گذاشته شود. ما باید از تجربیات کارشناسان باتجربه، حتی بازنشستگان، به‌طور جدی استفاده کنیم. نمونه بارز آن، جناب آقای استاد ابراهیم حیدری، مدیر وقت میراث فرهنگی آذربایجان غربی در دوران جنگ تحمیلی است که توانست بازار ارومیه را که بمباران شده بود، تنها در یک ماه مرمت و احیا کند؛ کاری که برخی آن را دو یا سه سال پیش‌بینی کرده بودند.

وی تاکید کرد: ما افراد باتجربه و شیفته میراث فرهنگی بسیاری داریم. بنابراین، مدیران باید حتماً از این کارشناسان به‌عنوان ناظر معین یا حتی ناظر مقیم در پروژه‌های مرمتی استفاده کنند و آخرین جمله‌ام را خطاب به خودم و همه همکارانم عرض می‌کنم که حتماً از افراد باتجربه در حوزه میراث فرهنگی،  چه در مستندسازی، چه در ارائه طرح‌های مرمتی و چه در نظارت و اجرای کارهای مرمتی،  به‌طور حداکثری بهره بگیریم.