به گزارش روابط عمومی خانه اندیشمندان علوم انسانی، نشست تخصصی «بزرگداشت روز ملی خلیج فارس» روز چهارشنبه (٩اردیبهشت‌ماه) بصورت برخط برگزار شد.

دکتر بهادر زارعی، استاد جغرافیای سیاسی در ابتدای نشست گفت:  به‌راستی خرسندم که در این فضای ارزشمند خانه اندیشمندان علوم انسانی حضور دارم. چندین بار حتی از دانشکده‌های دانشگاه تهران برای سخنرانی دعوت شدم، اما به دلیل گرفتاری‌ها نتوانستم حضور یابم. اینجا اما شرایط متفاوتی دارد؛ هم همکاران عزیزمان حضور دارند و هم خانه اندیشمندان به مثابه چراغی است که باید روشن بماند. امیدوارم جلسات و فعالیت‌های ارزشمند این مجموعه، ان‌شاءالله تداوم یابد. از این بابت بسیار سپاسگزارم.

خلیج فارس در طول تاریخ یکی از مهم‌ترین عناصر هویت‌های جغرافیایی ما بوده است

وی ادامه داد: همان‌طور که می‌دانید، خلیج فارس در طول تاریخ چند هزار ساله ایران، یکی از مهم‌ترین عناصر هویت‌های جغرافیایی ما بوده است. این هویت نه تنها استمرار داشته، بلکه خلیج فارس همواره یکی از کانون‌های امنیتی پایدار ایران از گذشته‌های دور تا امروز به شمار می‌رود. ما ایرانیان، به‌ویژه اساتید جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیک، خلیج فارس را جزئی جدایی‌ناپذیر از محدوده جغرافیایی و فضای حیاتی کشور می‌دانیم. ایجاد هرگونه ناامنی در این منطقه می‌تواند مشکلات فراوانی برای ایران به وجود آورد، در حالی که آرامش و ثبات در این گذرگاه حیاتی، نویدبخش توسعه، امنیت و رفاه برای کشور خواهد بود.

وی افزود: خلیج فارس با طول تقریبی ۱۳۷۵ کیلومتر و عرض متوسط ۸۵۰ کیلومتر، تقریباً یک‌ششم مساحت فضای مرزی ایران را پوشش می‌دهد، اما بیش از ۹۰ درصد صادرات و واردات کشور از این منطقه انجام می‌شود. از منظر ژئواکونومیک نیز، منابع نفت و گاز ایران  با دارا بودن حدود ۲۹ میلیارد بشکه نفت و ۳۳ تریلیون مترمکعب گاز  آن را به یکی از بزرگ‌ترین و مهم‌ترین ذخایر انرژی جهان تبدیل کرده است. بخش قابل توجهی از این منابع در خلیج فارس و در فضایی به وسعت حدود ۲۳۷ هزار و ۵۰۰ کیلومتر مربع قرار دارد. بنابراین خلیج فارس برای ما ایرانیان، هم هویت تاریخی و جغرافیایی، هم فضای حیاتی و هم مهم‌ترین کانون منابع انرژی کشور است.

خلیج فارس حلقه اتصال ایران به جهان پیرامون، به اقیانوس هند، اقیانوس اطلس و اقیانوس آرام است

این استاد دانشگاه با بیان اینکه از منظر ارتباطی نیز، خلیج فارس حلقه اتصال ایران به جهان پیرامون، به اقیانوس هند، اقیانوس اطلس و اقیانوس آرام است و ما را به فضای بزرگ‌تر جهانی مرتبط می‌سازد، گفت: به همین دلیل، در همه استراتژی‌های جهانی می‌توان گفت که خلیج فارس قلب خاورمیانه و به تعبیری قلب دنیا به شمار می‌آید. همان‌طور که کوهن نیز تأکید کرده است، مهم‌ترین کانون توجه و منافع ایران، منطقه خلیج فارس است. قدرت‌های درجه دوم منطقه‌ای مانند ترکیه، مصر و رژیم صهیونیستی، در حالی که ایران تنها کشوری است که کانون اصلی علایق و منافع ژئوپلیتیکی‌اش در خلیج فارس متمرکز است و هیچ همگونی ژئوپلیتیکی با این سه قدرت ندارد.

تلاش غرب برای گسترش نفوذ خود در خلیج فارساز قرن شانزدهم میلادی با حضور پرتغالی‌ها آغاز شد

وی ادامه داد: تلاش غرب برای گسترش نفوذ خود در این منطقه از قرن شانزدهم میلادی با حضور پرتغالی‌ها آغاز شد و با حضور انگلیسی‌ها، هلندی‌ها و سپس آمریکایی‌ها تا امروز ادامه یافته است. این حضور مداوم، بازتاب‌دهنده اهمیت جهانی خلیج فارس برای قدرت‌های بزرگ بوده است. ما ایرانیان در طول تاریخ، با مزاحمت‌ها و دخالت‌های این قدرت‌ها و همراهی برخی کشورهای منطقه، برای حفظ هویت، جایگاه و منافع خود در خلیج فارس مبارزه کرده‌ایم و این ویژگی تداوم یافته است.

زارعی گفت: از منظر ژئواستراتژیک و ژئوپلیتیک، موقعیت خلیج فارس به دلیل قرارگیری در منطقه حساس اقیانوس هند  که یکی از شاخک‌های اصلی ورود به این اقیانوس به شمار می‌رود آن را به محل تلاقی مهم‌ترین خطوط ارتباطی شرق و غرب تبدیل کرده است. این منطقه از طریق دریای عمان، دریای سرخ، شمال و شرق آفریقا و اروپا متصل می‌شود و در ابتدای راه‌های حوزه خاورمیانه، آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی قرار دارد. همچنین نزدیکی به مرزهای جنوبی روسیه و امکان اتصال کشورهای محصور در خشکی آسیای مرکزی به آب‌های آزاد بین‌المللی از طریق خلیج فارس و دریای عمان، اهمیت آن را دوچندان می‌کند.

تنگه هرمز یکی از دو نقطه کلیدی در میان ۱۶ نقطه استراتژیک جهان است

وی افزود: امروز شاهد وابستگی شدید کشورهای بزرگ آسیایی به انرژی این منطقه هستیم. چین روزانه حدود ۱۶ میلیون بشکه نفت مصرف می‌کند، ژاپن حدود ۷٫۵ میلیون بشکه و هند حدود ۵٫۵ میلیون بشکه. بخش عمده این نیازها از مسیر خلیج فارس و تنگه هرمز تأمین می‌شود. تنگه هرمز یکی از دو نقطه کلیدی در میان ۱۶ نقطه استراتژیک جهان است. وابستگی حدود ۵۰ درصد اروپا به نفت و گاز این منطقه و حتی واردات روزانه حدود دو میلیون بشکه نفت ایالات متحده از عراق و عربستان، اهمیت ژئوکونومیک و استراتژیک خلیج فارس را به خوبی نشان می‌دهد.

وی تاکید کرد: طرح «نظم نوین جهانی» که توسط بوش پدر مطرح شد، نیز نشان‌دهنده نقش حیاتی منابع نفتی در کنترل رقبای آمریکا  به‌ویژه چین، روسیه، اروپا، ژاپن و حتی هند  است و اهمیت استراتژیک این منطقه را برای قدرت‌های بزرگ دوچندان می‌کند.

ایران امروز دست برتر را در بسیاری از تحولات دارد

این استاد دانشگاه گفت: با توجه به تحولات اخیر منطقه و نظام بین‌الملل، ایران امروز دست برتر را در بسیاری از تحولات دارد. تحولات مربوط به ایران، چه در سطح داخلی و چه بین‌المللی، همواره با حساسیت و دقت از سوی قدرت‌های بزرگ پیگیری شده است. نگرانی از وقوع هرگونه بحران در مسیر حیاتی تنگه هرمز که ایران ۴۴ درصد سواحل خلیج فارس و بخش شمالی تنگه هرمز را در اختیار دارد و ۳۷ جزیره را تحت کنترل خود نگه داشته، برای قدرت‌های بزرگ دغدغه جدی ایجاد کرده است. این موقعیت، ظرفیت کنترل و مهار خلیج فارس و تنگه هرمز را به آسانی برای ایران فراهم آورده و از منظر ژئوپلیتیکی، ارتباطی و استراتژیکی، ظرفیت‌های مهمی برای کشور ایجاد کرده است.

وی افزود: ما امروز توانسته‌ایم بخش قابل توجهی از این ظرفیت را شکوفا کنیم و از توان خود در منطقه استفاده نماییم تا در برابر زیاده‌خواهی‌های قدرت‌هایی مانند آمریکا، رژیم صهیونیستی و برخی کشورهای عربی که به جای همکاری، همواره مزاحمت و مخالفت نشان داده‌اند، ایستادگی کنیم.

قدرت‌ها همواره تلاش کرده‌اند تا ایران نتواند به عنوان بازیگر اصلی این قلمرو بسیار مهم استراتژیک، ژئوپلیتیک و ژئواکونومیک ظاهر شود

وی با بیان اینکه نیازهای ژئوپلیتیکی قدرت‌های بزرگ برای ایفای نقش هژمونیک خود در هر دوره تاریخی، الگوهای مداخله‌گرایانه نظامی، سیاسی و اقتصادی را به دنبال داشته است، گفت: از پرتغالی‌ها تا امروز، این قدرت‌ها همواره تلاش کرده‌اند تا ایران نتواند به عنوان بازیگر اصلی این قلمرو بسیار مهم استراتژیک، ژئوپلیتیک و ژئواکونومیک ظاهر شود. اما شواهد نشان می‌دهد که آنها تا حد زیادی در توهم به سر می‌برند و قدرت نظامی، ظرفیت دفاعی و دیپلماسی ایران را به درستی درک نکرده‌اند.

امروز ایران توانسته موقعیت واقعی خود را به دنیا و به آمریکا نشان دهد

زارعی گفت: در سلسله‌مراتب فضایی و ساختار ژئوپلیتیک نظام جهانی، خلیج فارس همواره یکی از مهم‌ترین کانون‌های ارتباطی، اقتصادی، هویتی و امنیتی برای ایران و برای دنیا بوده است. ایران در منطقه خلیج فارس از موقعیتی استراتژیک پایدار و برتر برخوردار بوده، هرچند این نقش در دوره‌های مختلف تاریخی فراز و نشیب داشته است. امروز اما ایران در جایگاه بسیار مطلوب‌تری قرار دارد و توانسته موقعیت واقعی خود را به دنیا و به آمریکا نشان دهد.

وی افزود: ما ۳۷ جزیره در خلیج فارس از مجموع ۱۸۸ جزیره، به استثنای جزایر مصنوعی ساخته‌شده توسط امارات، قطر، کویت و بحرین، در اختیار داریم. زنجیره‌ای از جزایر قوسی دفاعی مانند هرمز، لارک، قشم، هنگام، تنب بزرگ و کوچک و ابوموسی، به مثابه برگ برنده‌ای استراتژیک عمل می‌کنند و نقش ایران را در دفاع از تنگه هرمز و تأمین امنیت فضای ۲۳۷ هزار و ۵۰۰ کیلومتر مربعی خلیج فارس تقویت کرده‌اند. ایران این منطقه را باز و آزاد نگه داشته و خارج از هرگونه مین‌گذاری، اجازه عبور و مرور ایمن را می‌دهد.

کنترل تنگه هرمز جایگاه ایران را در بازی‌های قدرت منطقه‌ای و جهانی تقویت خواهد کرد

وی تاکید کرد: روند کنونی تحولات بین‌المللی و ژئوپلیتیک نظام جهانی نشان می‌دهد که کشوری می‌تواند در قرن بیست‌ویکم نقش قدرت برتر را ایفا کند که بر منابع انرژی و خطوط انتقال آن  به‌ویژه نفت و گاز تسلط داشته باشد. کنترل منطقه و به‌ویژه تنگه هرمز، این برتری را به ایران اعطا کرده و ان‌شاءالله در سال‌های آتی، جایگاه ما را در بازی‌های قدرت منطقه‌ای و جهانی تقویت خواهد کرد.

این استاد دانشگاه گفت: از منظر استراتژیک جدید، می‌توان سه منطقه ژئوپلیتیکی مهم را نام برد که شامل جنوب غرب آسیا با محوریت حوزه خلیج فارس و مرکزیت ایران؛ جنوب آسیا با محوریت هندوستان که از طریق دریای عمان و خلیج فارس متصل می‌شود و جنوب شرق و شرق آسیا با محوریت چین است.

جنگ اخیر اهمیت ایران و ضرورت تأمین امنیت خلیج فارس و تنگه هرمز را بیش از پیش برای ما و برای دنیا روشن ساخت

وی افزود: همه این مناطق به طور مستقیم با خلیج فارس و تأمین نیازهای نفت و گاز خود مرتبط هستند. این هشت کشور حوزه خلیج فارس تنها دو درصد از خشکی‌های کره زمین را تشکیل می‌دهند، اما از نظر اهمیت ژئوپلیتیکی و اقتصادی، جایگاه بسیار والا و ویژه‌ای دارند. جنگ اخیر نیز اهمیت ایران و ضرورت تأمین امنیت خلیج فارس و تنگه هرمز را بیش از پیش برای ما و برای دنیا روشن ساخت.

تنها کشور منطقه خاورمیانه هستیم که همزمان به خلیج فارس و دریای خزر دسترسی دارد

وی با بیان اینکه این مثلث استراتژیک جدید، برای ایران نقشی حیاتی ایفا می‌کند، گفت: ما تنها کشوری هستیم که امکانات ویژه برای انتقال انرژی داریم؛ هم می‌توانیم انرژی آسیای مرکزی را به خلیج فارس بیاوریم و هم سواحل دریای عمان را برای این منظور در اختیار داریم. همچنین تنها کشور منطقه خاورمیانه هستیم که همزمان به خلیج فارس و دریای خزر دسترسی دارد. این موقعیت منحصربه‌فرد به ما اجازه می‌دهد تا کشورهای آسیای مرکزی را از طریق خلیج فارس به دریای آزاد متصل کنیم، ظرفیتی که در هیچ کشور دیگری از جمله امارات عربی متحده (با مساحتی معادل ۸۳۶۰۰ کیلومتر مربع، تقریباً به اندازه مجموع استان‌های بوشهر و هرمزگان) وجود ندارد.

تاکنون نتوانسته‌ایم به طور کامل از ظرفیت خلیج فارس برای توسعه ملی استفاده کنیم

زارعی گفت: کوهن به درستی تأکید می‌کند که خلیج فارس در قدرت اقتصادی نظام سرمایه‌داری و تأمین امنیت منطقه، جایگاه محوری دارد. هرچند اکثر کشورهای پیرامون آن فاقد نشانه‌های توسعه اقتصادی، انسانی و ژئوپلیتیک قوی هستند، اما این منطقه قابلیت بالایی دارد؛ البته به جز ایران که از ظرفیت ممتازی برخوردار است. متاسفانه ما نیز تاکنون نتوانسته‌ایم به طور کامل از این ظرفیت برای توسعه ملی استفاده کنیم که دلیل اصلی آن تحریم‌ها و مشکلات موجود بوده است. امیدواریم ان‌شاءالله در آینده شرایط بهتری برای ایران رقم بخورد.

وجود جو بی‌اعتمادی میان کشورها و عدم تمایل به پیمان‌های منطقه‌ای، همکاری بین هشت دولت حوزه خلیج فارس را دشوار کرده است

وی افزود: وجود جو بی‌اعتمادی میان کشورها و عدم تمایل به پیمان‌های منطقه‌ای، همکاری بین هشت دولت حوزه خلیج فارس را دشوار کرده است. متاسفانه در هفته‌های اخیر شاهد بودیم که امارات عربی متحده رسماً ایران را دشمن و اسرائیل را دوست معرفی کرد. همین رویکرد را هرچند به صورت غیرمستقیم  در عربستان نیز می‌توان مشاهده کرد. این ویژگی‌ها از ابتدای انقلاب اسلامی تاکنون وجود داشته و زمینه را برای بی‌اعتمادی و توسل این کشورها به قدرت‌های فرامنطقه‌ای فراهم کرده است. شما می‌بینید که آمریکا همچنان ۱۳ پایگاه در خلیج فارس دارد. هرچند برخی از این پایگاه‌ها مورد اصابت قرار گرفته‌اند، اما حضور رژیم صهیونیستی در همسایگی ما تنش‌ها را افزایش خواهد داد.

وی تاکید کرد: این بی‌اعتمادی و دعوت از عامل بیگانه، ناشی از ضعف نظام‌های سیاسی این کشورها است. بیشتر آنها فاقد نظام سیاسی فراگیر و مشارکت مردمی هستند و مشروعیت خود را نه از مردم، بلکه از قدرت پادشاه یا حاکم می‌گیرند. به همین دلیل در طول تاریخ ناچار بوده‌اند به قدرت‌های بزرگ خارجی، ابتدا عثمانی، سپس پرتغالی، بعد انگلیسی و امروز آمریکایی تکیه کنند. ثروت هنگفت آنها نتوانسته مشروعیت درونی‌شان را تامین کند و این خود، ظرفیت حضور قدرت‌های خارجی را فراهم کرده است.

زارعی در پایان گغت: ایران به عنوان یک کشور مسلمان، برادر و همسایه با ۱۵ کشور همجوار، ظرفیت‌های بالایی برای توسعه همکاری دارد، اما متأسفانه این ظرفیت‌ها نادیده گرفته شده و این کشورها دوباره به آمریکا و رژیم صهیونیستی متوسل شده‌اند و حتی در حال تقویت سامانه‌های دفاع موشکی خود با کمک آنها هستند.