به گزارش روابط عمومی خانه اندیشمندان علوم انسانی، نشست تخصصی «ابعاد و پیامدهای ژئوپلیتیک جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران» روز شنبه (۵ اردیبهشت‌ماه) به صورت برخط برگزار شد.

دکتر سیروس احمدی نوحدانی، استاد جغرافیای سیاسی دانشگاه تربیت مدرس در این نشست گفت: صحبتی که می‌خواهم اینجا انجام دهم، درباره تاب‌آوری اجتماعی-اقتصادی است. دوستان ابعاد مختلف این جنگ را بررسی می‌کنند؛ من نیز نگاهی به بحث‌های اقتصادی و تاب‌آوری اجتماعی-اقتصادی خواهم داشت. در انتها نیز راهکارهای مدنظر را در سه سطح کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت پیشنهاد خواهیم داد.

این جنگ از سال‌ها قبل برنامه‌ریزی و طراحی شده است

وی افزود: جنگی که اکنون ایران با آن تهدید می‌شود، برخلاف آنچه خیلی‌ها تصور می‌کنند، این‌گونه نیست که دو کشور با یکدیگر اختلاف پیدا کنند و یکی بگوید قوی‌ترم و حمله می‌کنم. مسائل استراتژیک در کار است و این جنگ، شاید از خیلی سال‌ها پیش فکر شده، برنامه‌ریزی شده، طراحی شده و مراحل مختلفی را طی کرده تا به اینجا رسیده است. زمان‌بندی و مرحله‌بندی آن نیز از ابتدا دیده شده بود.

تاب‌آوری نظامی ایران بسیار ستودنی و خوب بود

وی ادامه داد: نظر آمریکایی‌ها این بود که در ابتدای تهاجم، حمله گسترده‌ای داشته باشند، تعدادی از سران سیاسی و نظامی کشور را ترور کنند و حملات بسیار سنگینی انجام دهند تا جمهوری اسلامی کوتاه بیاید. این کار را انجام دادند، اما تاب‌آوری نظامی ایران بسیار ستودنی و خوب بود. در این مرحله، دشمن به اهداف خود نرسید. واقعاً نیروهای مسلح کشور و همچنین مردم نشان دادند که در زمان جنگ، به خوبی می‌توانند در مقابل حتی قدرت‌های بسیار بزرگ که از نظر تکنولوژیک واقعاً قابل مقایسه با ما نیستند، تاب‌آوری داشته باشند. هم از نظر اجتماعی و هم از نظر نظامی تاب‌آوری خوبی نشان دادیم.

محاصره اقتصادی از جنگ نظامی خطرناک‌تر است

این استاد دانشگاه با بیان اینکه مرحله بعدی جنگ، محاصره اقتصادی است که در واقع برای ایران شروع شده است، گفت: حالا نمی‌خواهم وارد تمام ابعاد آن شوم، اما از نظر من این محاصره اقتصادی از جنگ نظامی خطرناک‌تر است. این محاصره می‌تواند نوعی خفگی اقتصادی، نوعی گرفتگی تدریجی ایجاد کند. وی افزود: در زمانی که جنگ مستقیم در جریان بود، خوشبختانه همه مردم ایران با درایتی که دارند اعم از چپ و راست، موافق و مخالف به عشق کشور مقاومت کردند، پشت سیستم و پشت حکومت ایستادند و از نیروهای نظامی حمایت کردند. این موضوع بسیار قابل تقدیر است. اما اکنون داریم وارد مرحله جدیدی می‌شویم که جنگ از میدان‌های نبرد و از لانچرها، به خانه‌های مردم، به بازار، به خانه‌ها و کارخانه‌ها منتقل شده است. برای همین لازم است که به این بخش نیز توجه جدی داشته باشیم و نظام و حکومت تدابیر خوبی برای آن بیندیشد.

وی خاطرنشان کرد: این را نیز باید ذکر کنم که تا الان، در این دو ماهی که جنگ بوده، واقعاً دولت خدمات خیلی خوبی ارائه داده است. با توجه به اینکه جنگ بسیار بزرگ و سنگینی داشتیم، کمبودی احساس نشده و نارضایتی اجتماعی آنچنانی تاکنون بروز نکرده و این قابل تقدیر است و باید به آن توجه شود.

تاب‌آوری اجتماعی و اقتصادی نمی‌تواند همیشگی و پایدار باشد

احمدی گفت: اما آیا این تاب‌آوری اجتماعی-اقتصادی می‌تواند همیشگی و پایدار باشد؟ ما یک سری شوک‌های قبلی را هم داشتیم که منجر به اعتراضاتی در سال ۱۴۰۱ و دی‌ماه ۱۴۰۴ شد. زمینه‌های این اعتراضات نیز عمدتاً اقتصادی بود. حالا که این محاصره نیز شروع شده، باید توجه کنیم که بین ۸۵ تا ۹۰ درصد کالاهای ما از بنادر جنوب وارد و صادر می‌شود و تقریباً ۱۰۰ درصد انرژی ما از جنوب صادر می‌گردد. درست است که بخشی از نفت را در نفت‌کش‌ها روی آب داریم و شاید یک یا دو ماه بتواند درآمدی تأمین کند، ولی درآمد نفتی و انرژی باید پایدار باشد. پایداری ورود و خروج کالا نیز مهم است. الان انبارها موجودی دارند، اما اگر این محاصره تداوم داشته باشد، انبارها دچار بحران خواهند شد. وی تأکید کرد: از نظر من، تاب‌آوری اقتصادی-اجتماعی بسیار شکننده‌تر از تاب‌آوری نظامی است. تاب‌آوری نظامی کشور تا الان بسیار خوب ارزیابی می‌شود، اما تاب‌آوری اجتماعی-اقتصادی، به خاطر پیشینه‌ها و ضعف‌هایی که ما در بخش اقتصادی، تولیدی، صادراتی و غیره داشتیم، می‌تواند خطرآفرین باشد.

تعداد بیکاران با خانواده‌هایشان سرجمع تقریباً  حدود ۱۰ تا ۱۵ میلیون نفر را شامل می‌شود

این استاد دانشگاه گفت: نکته دوم این است که مردم در خیابان‌ها تا الان دفاع خیلی خوبی از سیستم و از جنگ کرده‌اند، اما آیا می‌توانیم این دفاع را به همه اقشار جامعه تعمیم دهیم؟ بالاخره بخشی از جامعه در خانه هستند، درگیر تورم و بیکاری‌اند و منتظرند ببینند چه می‌شود. این وضعیت انتظار، اکنون که دو ماه از جنگ گذشته یا آتش‌بس برقرار شده، آسیب‌های خود را نشان داده است. تعداد زیادی از کارگران بیکار شده‌اند، بسیاری از کسب‌وکارهای اینترنتی مختل شده و حجم وسیع و گسترده‌ای از بیکاران به جامعه اضافه می‌شوند. اگر این حجم عظیم بیکاران را با خانواده‌هایشان حساب کنیم، تقریباً چیزی حدود ۱۰ تا ۱۵ میلیون نفر را شامل می‌شود.

وی افزود: ما کاهش درآمدهای نفتی، گازی و پتروشیمی را داریم. درآمد نفت ایران روزانه حدوداً دو میلیون بشکه صادر می‌شد که با این تحریم‌ها ممکن است به صفر برسد. آن یک تا دو ماه نفتی که ذخایر روی آب داریم، بالاخره تمام می‌شود و افزایش قیمت نفت در سطح جهانی نیز با این محاصره دیگر برای ما کارایی ندارد و سودی برای ما نخواهد داشت، چون نمی‌توانیم نفتمان را به مقصد برسانیم. احمدی تأکید کرد که این کاهش درآمدهای ماهانه، تأثیر سنگینی روی کسری بودجه دولت می‌گذارد و می‌تواند ضربه سنگینی حتی در تأمین کالاهای اساسی داشته باشد. پتروشیمی‌های ما آسیب‌های زیادی دیده‌اند (ماهشهر و شیراز) و تعداد زیادی از کارگران این بخش‌ها بیکار شده‌اند و زنجیره تأمین دچار مشکل شده است.

پیش‌بینی خیلی خوبی برای نرخ ارز و نرخ دلار نخواهیم داشت

وی با بیان اینکه نکته بعدی اینکه چون وضعیت همچنان «نه جنگ، نه صلح» است، نیاز اولیه ما تقویت بخش‌های نظامی است، گفت: برای همین، برآورد اولیه سیستم برای بخش نظامی، ۲۷۰ میلیارد دلار بودجه است که این امر فشار زیادی به بخش‌های اقتصادی و اجتماعی کشور وارد می‌کند. پیش‌بینی هم می‌شود با توجه به پیش‌بینی‌هایی که از بانک‌ها، بانک مرکزی و تعدادی از متخصصان اقتصادی گرفته‌ام اگر شرایط کشور با همین وضعیت پیش برود و کشور به یک توافق برای همکاری‌های چندجانبه نرسد و نتواند بحران را حل کند، و همین شرایط «نه جنگ، نه صلح» ادامه یابد، پیش‌بینی خیلی خوبی برای نرخ ارز و نرخ دلار نخواهیم داشت. کاهش شدید ارزش ریال در برابر دلار خواهیم داشت که این امر، امکان شروع اعتراضات خیابانی را در چند ماه آینده به شدت افزایش می‌دهد و باید برای آن راهکارهایی پیش‌بینی کرد.

احمدی با بیان اینکه راهکارها را در چند سطح پیش‌بینی کرده‌ایم، گفت: در سطح اول، برای مدیریت بحران داخلی در کوتاه‌مدت، اگر اعتراضی شروع شد، سیستم نباید به سرکوب خیابانی معترضان اقدام کند، بلکه اعتراض را به عنوان یک واقعیت اجتماعی پس از جنگ بپذیرد. این کار باعث می‌شود اعتراضات در سطح کشور زیاد نشود. همچنین آزادی نسبی به فضای مجازی داده شود، چون همین قطعی اینترنت باعث شده بسیاری از افرادی که در اینترنت کسب‌وکار داشتند، فعالیت‌شان مختل شود.

ما نباید برای مذاکره در شرایط صفر و صد برویم

وی افزود: راهکار سطح دوم، نوعی بازی ژئوپلیتیک و تغییر در استراتژی چانه‌زنی‌های ما است. ما نباید برای مذاکره در شرایط صفر و صد برویم. باید پیشنهادی بدهیم که طرف مذاکره نه بتواند آن را رد کند و نه بتواند فشار زیادی به ما بیاورد. بهترین استراتژی هرچند شاید سخت باشد این است که کشور به سمت پایان دادن به قطع رابطه ایران با بخشی از جهان بین‌الملل حرکت کند. ترک مخاصمه اصلی ترین استراتژی کشور باید باشد و بعد از آن روی مسایل دیگر مذاکره شود. مذاکره روی روش‌های اجرایی، تاکتیک‌ها و موضوعاتی مانند انرژی هسته‌ای و... نتیجه نمی‌دهد. ۲۴ سال مذاکره روی این موارد به نتیجه نرسیده و از این پس نیز نخواهد رسید. باید اصلی‌ترین مسئله را اصلاح کنیم، مذاکره کنیم و به نتیجه برسیم؛ سپس باقی مشکلات نیز در کنار آن قابل حل خواهد بود.

در سطح سوم هم لازم است ایران ضمن حل مشکل اساسی با جهان بین الملل، اقدامات اساسی برای بهبود وضعیت اقتصادی اجتماعی کشور بعمل آورد. زمینه‌های رانت، دور زدن تحریمها که فسادزا بوده‌اند، تبعیضها و... را با روشهای علمی اصلاح نماید. احمدی در پایان گفت: راهکار دیگر این است که بتوانیم چین، روسیه و تعدادی از کشورها را همراه خود داشته باشیم تا فشار محاصره خیلی زیاد به کشور وارد نشود. لازم است قدرت‌های برتر و همچنین اروپا را در کنار ایران قرار دهیم تا از فشار محاصره کاسته شود.