محمد سلیقه در نشست «تغییرات اقلیمی در منطقه غرب آسیا؛ پدیده ال نینو یا تاثیر رادارهای نظامی؟»: نمیتوانیم به سادگی بگوییم که مسائل اقلیمی دستکاری میشود/ مگر یک رادار یا مثلاً هواپیماها چقدر میتوانند ذرات را روی ابرها بپاشند که این ذرات باعث عقیم شدن ابرها شود؟
به گزارش روابط عمومی خانه اندیشمندان علوم انسانی، نشست علمی «تغییرات اقلیمی در منطقه غرب آسیا؛ پدیده ال نینو یا تاثیر رادارهای نظامی؟» روز شنبه (١٢ اردیبهشتماه) بصورت برخط برگزار شد.
محمد سلیقه، استاد جغرافیای طبیعی دانشکده علوم جغرافیایی دانشگاه خوارزمی در این نشست گفت: عنوان این نشست دو بخش دارد و آن تغییرات اقلیمی در منطقه غرب آسیا و بحث تأثیر رادارهای نظامی که در این منطقه رخ داده است. من ابتدا کوتاه به مبانی تغییر اقلیم و اثراتی که ممکن است بر بارشهای ایران داشته باشد، اشاره می کنم و سپس به این موضوع میپردازم که واقعاً این رادارها چقدر میتوانند اثرگذار باشند.
تغییرات اقلیمی در تمام سیاره زمین یکنواخت نبوده، یعنی همهجا به یک اندازه گرم نشده است
وی افزود: نقشه هواشناسی افزایش دمای کره زمین را نشان میدهد. بخش شمالگان یعنی قطب شمال، حداکثر افزایش دما را حدود چهار درجه در طول این دوره (تغییرات اقلیمی در ۵۰ سال اخیر) نشان میدهد، در حالی که در منطقه استوایی این افزایش دما به اندازه قطب نبوده است. اصطلاحاً باید بگوییم، این تغییرات در تمام سیاره زمین یکنواخت نبوده، یعنی همهجا به یک اندازه گرم نشده است.
وی با بیان اینکه این چه نتیجهای دارد؟، گفت: وقتی به موتور گردش عمومی جو که اساس همه بارشها و همه ویژگیهای مولفههای اقلیم است، بازمیگردیم، موتور آن اختلاف دمایی بین قطب و استوا است. وقتی این اختلاف دما زیاد شود، موتور تقویت میشود و گردش عمومی جو نیز به دنبال آن شدت پیدا میکند؛ بادها وسیعتر، گسترششان بیشتر و سرعتشان بالاتر میشود و سیکلونهای بیشتری میسازند و با خود حمل میکنند. اما وقتی این اختلاف دما کم شود، موتور از کار میافتد و ضعیف میشود.
وی افزود: قطب ها به سمت گرمای بیشتر می رود ولی خیلی گرم نمیشود؛ یعنی موتور گردش عمومی جو در حال تضعیف شدن است. هرچه این اختلاف کمتر شود، تعداد سیکلونهایی که به منطقه ما میآیند کاهش پیدا میکند. اختلافات دمایی در نواحی مختلف کره زمین بسیار متفاوت است و همه جای کره زمین به یک اندازه گرم نشده است.
این استاد دانشگاه گفت: وقتی افزایش دما به صورت یکنواخت رخ میدهد، گردش عمومی جو از نظر سرعت کاهش پیدا میکند. وقتی دما افزایش پیدا میکند، ظرفیت جو برای نگهداری رطوبت افزایش مییابد. انرژی بادهای عمومی سیاره زمین مانند بادهای غربی و بادهای شرقی کاهش پیدا میکند، چرخه دماش آب اقیانوسها ضعیف میشود، تعداد سیکلونهای با انرژی پایین افزایش پیدا میکند اما در سطوح میانی تعداد آنها کمتر خواهد بود. بارشهای کمارتفاع افزایش پیدا میکند و تقویت میشود، ولی بارشهای شدیدتر در عرضهای میانی کاهش پیدا میکند. در خصوص کانادا، قسمتهای شمالی کانادا خیلی بیشتر گرم شده تا قسمتهای جنوبی و این نشان میدهد که افزایش دما در منطقه قطبی بیش از بقیه نقاط سیاره زمین است.
وی افزود: الگویی که برای بارشهای خودمان نیاز داریم، تحت عنوان ناوه مدیترانهای یا تراف مدیترانهای نامگذاری شده است. محور آن میتواند در سه منطقه مستقر شود: غرب، مرکز یا شرق. فقط در حالتی که محور ناوه در شرق مدیترانه باشد، برای ما بارشهای خوبی فراهم میکند. این محور برای ما بسیار مهم است؛ در سالهایی که این الگو حاکم است، سالهای بسیار پربارانی خواهیم داشت.
وی ادامه داد: بنا به دلایلی که اینجا زیاد نمیتوانم به آن بپردازم، این یک الگوی ورود رطوبت از جنوب غرب به کشور ماست. از غرب نیز بخشهایی رطوبت وارد میشود. با وجود این ناوه، ورود این تودههای مرطوب از جنوب غرب کشور به کوههای زاگرس میرسد. بر اساس صعود در دامنههای کوههای زاگرس، صعود سیکلونی با صعود کوهستانی ترکیب میشود و بیشترین تودههای ابر در دامنههای غربی زاگرس شکل میگیرند.
سلیقه گفت: اینجا بازی شکل دیگری است که نشان میدهد این تودهها تا زمانی که به زاگرس نرسیدهاند، نمیتوانند بخار آب خود را متراکم کنند و به صورت ابر درآورند. رشتهکوههای زاگرس در مقابل وزش بادهای غربی برای ما نعمتی است که باعث اشباع، تراکم و بارندگی در کشورمان میشود.
وی افزود: بعد از جمعبندی گزارش ششم آیپیسیس،: گرمایش جهانی چرخه آب را به صورت غیر یکنواخت تشدید میکند. ظرفیت نگهداری بخار آب افزایش پیدا میکند؛ به ازای هر یک درجه افزایش دمای کره زمین، ۷ درصد به ظرفیت نگهداری اضافه میشود، در حالی که مقدار بارش بین دو تا سه درصد به ازای هر یک درجه افزایش دما اتفاق میافتد. همین امر باعث میشود بارشهای سنگین خیلی سریعتر از بارشهای میانگین تقویت شوند. بارشهای سنگین که به راحتی از دسترس خارج میشوند، در جهان در حال افزایش است. در مقیاس جهانی، رخداد بارش سنگین پیش از صنعتیشدن هر ۱۰ سال یک بار رخ میداد، اما الان به ۱٫۳ برابر رسیده و اگر دما به ۱٫۵ تا ۲ تا ۴ درجه برسد، این به ۱٫۵ تا ۱٫۷ تا ۲٫۷ برابر افزایش پیدا خواهد کرد؛ یعنی در حال افزایش است.
وی ادامه داد: تعداد سیکلونها از نظر تعداد کاهش پیدا میکنند یا به عرضهای بالاتر منتقل میشوند. از نظر بارش کوهستانی نیز بیشتر بحث تغییر فاز است؛ یعنی تغییرات اقلیمی بیشتر تغییر فاز برف به باران را به همراه دارد و تراز برف ممکن است به ارتفاعات بالاتر برود و این به این صورت میتواند اثر بگذارد.
این استاد دانشگاه گفت:.برای اینکه به این سؤال پاسخ داده شود که آیا این نظریه تخریب پایگاههای آمریکا در منطقه بر بارشهای بهاری امسال پذیرفتنی است یا نه؟ باید توجه کنیم که ابعاد سامانه جوی در حد هزاران کیلومتر است؛ یعنی مساحت یک سیکلونی که وارد کشور ما میشود به طور متوسط یک میلیون کیلومتر مربع وسعت دارد. ولی یک رادار هواشناسی یا رادار نظامی چقدر از این را میتواند تحت تأثیر قرار دهد؟
مگر چقدر یک رادار یا مثلاً هواپیماها میتوانند ذرات را روی ابرها بپاشند که این ذرات باعث عقیم شدن ابرها شود؟
وی افزود: بسیاری از کسانی که در مورد رادارها صحبت کردند گفتند که هدف این رادارها سنجش و پایش ویژگیهای اتمسفر است یا اجسامی که در اتمسفر در حال حرکتاند. اینها اصلاً در مکانیزمهای فیزیکی جو نمیتوانند دخالت داشته باشند. اگر فرض کنیم رادارهایی ساخته شود که بتواند چنین کاری بکند، واقعاً مگر چقدر میتواند یک رادار یا مثلاً هواپیماها ذرات را روی ابرها بپاشند که این ذرات باعث عقیم شدن ابرها شود؟ این هواپیما در مسیر مثلاً فرض بفرمایید ۵۰ کیلومتر طول داشته باشد و دو طرف هم پنج کیلومتر اطرافش بتواند تأثیر بگذارد، در مقابل یک سیکلون که هزاران کیلومتر قطر دارد و با آن عظمت به سمت کشور ما میآید، این چقدر میتواند اثر بگذارد که مثلاً ترسالی و خشکسالی را تحت تأثیر قرار دهد؟
وی تاکید کرد: این موضوعات نیاز به مطالعات خیلی عمیقتر و جدیتری دارد. برای اینکه این مسئله را روشن کنم، ما قبل از این هم دوره پنجساله خشک داشتهایم. اما برای روشن کردن موضوع، از کشورهای همجوار خودمان مثال آوردم. بالاخره اگر این بارش عقیم شده باشد، سامانه بارشی در کشورهای مجاور ما باید افزایش بارندگی داشته باشد؛ یعنی ما باید در اطرافمان حداقل این افزایش بارش را تجربه کرده باشند یا آنها ترسالی داشته باشند. در کشور ترکیه، از سال های 2021 تا 2024 که مصادف است با پنج سال خشکسالی اخیر ما، در انجا هم آنومالی منفی حاکم است؛ یعنی ترکیه هم شرایط بارش مثل ما کاهشی بوده است.
سلیقه گفت: قطر متوسط ۷۱ میلیمتر بارندگی دارد، ولی در این چند سال اخیر مثل ما تقریباً شرایط خشکسالی را داشته است. اگر فرضیه بر این است که بارش ما را کاهش دادند، پس در قطر باید دو برابر این بارندگی باشد. افغانستان نیز شرایط خشکسالی را در این چند سال اخیر تجربه کرده است. ۳۲۵ میلیمتر بارندگی متوسط سالیانه داشته، ولی باز مشاهده میکنید که این کشور هم دچار خشکسالی است. کشور بحرین در چند سال اخیر از بارش چندان بالایی برخوردار نبوده که بگوییم خشکسالی برای ما بوده و برای کشورهای همجوارمان مثلاً ترسالی بوده است.
وی افزود: در بارش کشور امارات متحده عربی نیز کاهش چشگیری را نشان می دهد. سوریه هم در راستای سیستمهای بارانی است که وارد ایران میشوند؛ اما مششاهده می شود که با خشگسالی مواجه است. عمان هم حدود ۵۹-۶۰ میلیمتر بارندگی داشته، ولی بارندگی در این سالها بسیار ناچیز بوده است.
نمیتوانیم به سادگی بگوییم که مسائل اقلیمی دستکاری میشود
این استاد دانشگاه گفت: نمیتوانیم مسائل اقلیمی را به این سادگی بگوییم دستکاری میشود. به خاطر اینکه سیستمها به قدری عظیم و بزرگ و به قدری پر انرژی هستند که هنوز بشر به قدرتی نرسیده که بتواند در آنها دخالت کند. حداقل اگر این امر میسر بود، طوفانهای سیکلونی که از فلوریدا وارد ایالات متحده میشود و آن خرابیهای عظیم را به وجود میآورد، را قبل از ورود انرژی تخریبهای گسترده در بخشهای جنوب شرقی ایالات متحده ایجاد کند.
وی در پایان بیان کرد: در این موارد باید با احتیاط صحبت کرد. نمیشود آدم قاطعانه چیزی را رد کند یا بپذیرد، ولی آنچه که شواهد به ما نشان میدهد این است که بشر هنوز به آن قدرت نرسیده که بتواند این دستکاریهای عظیم را انجام دهد.