به گزارش روابط عمومی خانه اندیشمندان علوم انسانی، نشست تخصصی «خلیج فارس و تنگه هرمز؛ از حمایت‌های دیروز و امروز تا راهبردهای فردا» روز شنبه (١٢ اردیبهشت‌ماه) در اندیشگاه فرهنگی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران برگزار شد.

شاهین زینعلی، پژوهشگر سیاسی در این نشست گفت: یکی از مسائل حاشیه‌ای این جلسه  که موضوع اصلی آن بیشتر تنگهٔ هرمز بود،  مسئلهٔ بحرین در رابطه با خلیج فارس است. مسئلهٔ بحرین در واقع از دو جنبه برای ایران اهمیت بسیاری دارد. نخست، جنبهٔ تاریخی آن است. روندی که از قرن نوزدهم میلادی تاکنون تحت عنوان «ایران‌زدایی» از منطقه شناخته می‌شود، چه در جنوب ایران، چه در مرزهای غربی و شرقی، و چه در قفقاز و آسیای میانه، یکی از مهم‌ترین حوزه‌های خود را در خلیج فارس یافته است. پرداختن به این روند برای ما امروز اهمیت دارد، زیرا به احتمال زیاد، هرچند به صورت محدود، همچنان ادامه دارد. نزدیکترین تجربه نمود این روند را در مسئلهٔ جدایی بحرین از ایران در دههٔ پنجاه شمسی شاهد بوده‌ایم. از این جهت، مسئلهٔ بحرین بسیار حائز اهمیت است.

وی افزود: امروز نیز بر کسی پوشیده نیست که موقعیت جغرافیایی سرزمین بحرین در نزدیکی کرانهٔ جنوبی خلیج فارس و در مجاورت عربستان سعودی اهمیت ویژه‌ای برای کنترل خلیج فارس به این منطقه بخشیده است. بحرین در تاریخ به عنوان یکی از اصلی‌ترین محورهای مواصلاتی و بندرگاه‌ها در خطوط دریایی خلیج فارس، به‌ویژه در ارتباط با بوشهر، نقشی کلیدی داشته و اشراف کامل بر خطوط بازرگانی ابتدای خلیج فارس، تنگهٔ هرمز و مناطق مرتبط با مسقط و عمان و سواحل ایران و ایالات فارس را در اختیار داشته است. به همین دلیل، اگر اهمیت خلیج فارس را صد در نظر بگیریم، می‌توان گفت اهمیت بحرین در رابطه با خلیج فارس نزدیک به نود است؛ زیرا نخست، بحرین بزرگ‌ترین نمونه و آخرین نمود عینی روند ایران‌زدایی در خلیج فارس است و دوم، از جایگاه استراتژیک و ویژه‌ای برخوردار است.

 در زمینهٔ مطالعات بحرین در ایران بسیار کم‌کاری شده است

وی ادامه داد: با وجود این اهمیت ویژه، متأسفانه در زمینهٔ مطالعات بحرین در ایران بسیار کم‌کاری شده است. به غیر از معدودی، اندیشمندان ایرانی و کسانی که در این حوزه خلیج فارس مطالعه می‌کنند، از موضوع بحرین به نوعی غفلت ورزیده‌اند. البته آثاری وجود دارد؛ از آثار پیش از انقلاب مانند کتاب سعید نفیسی با عنوان «بحرین؛ حقوق ۱۷۰۰ سالهٔ ایران» گرفته تا یکی از آخرین و برجسته‌ترین نمونه‌ها، یعنی کتاب «یادی از آن استان آشنای گمشده» نوشتهٔ مرحوم فریدون زندفرد، قائم‌مقام وزارت خارجه و رئیس ادارهٔ نهم سیاسی یا همان ادارهٔ خلیج فارس. ایشان به عنوان یکی از بازیگران و شاهدان دست اول این پرونده، این کتاب را تدوین کرده‌اند.

این پژوهشگر سیاسی گفت: در میان آثار دیگر، سندی که وزارت خارجهٔ وقت در سال ۱۳۴۸ تحت عنوان «بحرین از زمان هخامنشیان تا امروز» تدوین کرده بود، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. این کتاب در اصل یک مطالعهٔ تاریخی پژوهشی دربارهٔ بحرین بود که امروز خود به یک سند تاریخی تبدیل شده است. هدف از تهیهٔ آن، پس از وقایع سیاسی مرتبط با بحرین در عرصهٔ بین‌المللی و سیاست داخلی ایران، در راستای ابتکاری از سوی اردشیر زاهدی، وزیر امور خارجهٔ وقت، برای اعادهٔ حقوق و حاکمیت ایران بر بحرین بود. هرچند این تلاش‌ها ناموفق ماند، اما حداقل این حسن را داشت که سندی ارزشمند از دل آن بیرون آمد تا به عنوان دستاویزی برای اقدامات بعدی چه در دربار، چه در مجلس شورای ملی و چه در سازمان ملل مورد استفاده قرار گیرد.

وی افزود: متأسفانه در چند دههٔ اخیر توجه بسیار کمی به این سند شده است. حتی یافتن نسخه‌ای از آن کار دشواری است؛ با وجود اینکه کتابچه‌ای منتشرشده از سوی وزارت خارجه بوده، در آرشیو آن وزارتخانه نیز نسخه‌ای از آن یافت نشد. سرانجام توانستیم یک نسخه از آن را در کتابخانهٔ سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری پیدا کنیم و آن را مبنای پژوهش دیگری قرار دهیم.

وی تاکید کرد: این سند یک ویژگی مهم دارد و آن اینکه بازخوانی رسمی از تاریخ بحرین ارائه کرده و وزارت خارجه به این بازخوانی رسمیت بخشیده است. من با پیشنهاد به جناب دکتر تفرشی و با پذیرش زحمت از سوی ایشان، طرحی دونفره را برای تکمیل این سند و مطالعهٔ دقیق‌تر بر آن پیش بردیم. تلاش کردیم اسناد تکمیلی بیشتری از جمله اسناد منتشرشدهٔ انگلیسی به آن اضافه کنیم. هرچند اسناد انگلیسی دربارهٔ بحرین بسیار غنی است و ده‌ها جلد کتاب را می‌توان با آنها تألیف کرد، سعی کردیم بر اساس ساختار اصلی آن کتاب، اسناد را تکمیل کنیم، پژوهش‌هایی بر روی نقاط مبهم برای مخاطب امروز انجام دهیم و مواردی را که لحن یا محتوای آن برای خوانندهٔ امروزی ممکن است خوانا یا قابل فهم نباشد، توضیح دهیم. امیدواریم بتوانیم این کتاب را به عنوان یک سند معتبر و کار علمی منتشر کنیم.

زینعلی در پایان گفت: هدف از طرح این موضوع در جلسهٔ امروز این است که به آثار چنینی توجه شود. این‌گونه پروژه‌ها بسیار وقت‌گیر و پرهزینه‌اند. از این‌رو، لازم است باب حمایت از چنین اثری گشوده شود. در وهلهٔ اول، حمایت‌های معنوی می‌تواند بسیار مؤثر باشد؛ زیرا معمولاً دسترسی به اسناد نیازمند همکاری مؤسسات مختلف است و گاهی تمایل کمی برای همکاری وجود دارد. همان‌طور که جناب آقای تفرشی به درستی اشاره کردند، گاهی حتی انجام کار ممکن است این برداشت را ایجاد کند که دیگران کاری انجام نداده‌اند و از این‌رو دردسرساز جلوه کند. بنابراین، حداقل انتظار ما حمایت‌های معنوی است که هزینه‌ای هم ندارد. البته چنین کار سندی گسترده‌ای هزینه‌های مادی قابل توجهی نیز دارد که امیدواریم بتوانیم آنها را نیز تأمین کنیم.