هومان لیاقتی در نشست «جنگ و تهدیدات محیط زیست»/ کارنامه سازمان حفاظت محیطزیست در طول این دو جنگ تحمیلی درخشان بوده است
به گزارش روابط عمومی خانه اندیشمندان علوم انسانی، نشست «جنگ و تهدیدات محیط زیست» روز شنبه (٩ خرداد ماه) بصورت برخط برگزار شد.
ظرفیتهای حقوقی و نهادی در برابر تهدیدات محیطزیستی ناشی از مخاصمات مسلحانه
هومان لیاقتی، عضو هیات علمی دانشگاه شهید بهشتی، در این نشست گفت: پس از جنگ دوازدهروزه نیز مراسمی بهصورت حضوری برگزار شد که بسیار ارزشمند و قابلتوجه بود و ما افتخار داشتیم از حضور استاد گرانقدر جناب آقای دکتر مخدوم بهرهمند شویم. مطالبی که در اینجا عنوان میکنم بیشتر جنبههای اداری و انتظاراتی را در بر میگیرد که ما از سازمان حفاظت محیطزیست در حوزه حکمرانی داریم.
وی ادامه داد: همانطور که میدانید، اینجانب در مرکز صلح و محیطزیست و انجمن علمی صلح نیز فعال هستم. اگر به گذشته نهضتهای محیطزیستی در کشورهای پیشرفته بازگردیم، میبینیم که این نهضتها از دل جنبشهای صلحطلب سربرآوردند؛ از جمله خواستههای طرفداران کشاورزی اکولوژیک در آلمان، فرانسه، اتریش و چند کشور دیگر که نمادشان مخالفت با استقرار موشکهای پرشینگ در اروپا بود؛ موشکهایی که کلاهک اتمی داشتند و علیه اتحاد جماهیر شوروی بهکار میرفتند.
وی افزود: این البته بحثی جداگانه است که متخصصان علوم سیاسی باید بیشتر به آن بپردازند. میتوان فهرستی از عناوین کلی ارائه داد: آتشسوزی، آلودگی، تولید پسماند و آوارهای ساختمانی، انتشار گازهای گلخانهای، و اختلال در کارکردهای اکوسیستمی؛ اما چالشهای اصلی در شرایط جنگی فراتر از اینهاست. تخریب زیرساختهای حیاتی چون سدها، پالایشگاهها، خطوط لوله و نیروگاهها، آلودگی و نابودی زیستگاهها، بحرانهای انسانی، اپیدمیها و آسیب به آبهای آشامیدنی از جمله این چالشها هستند. در خصوص ظرفیتهای نهادی و فنی برای پایش و واکنش سریع به تهدیدات محیطزیستی در جنگ، باید گفت که خوشبختانه کارنامه سازمان حفاظت محیطزیست در طول این دو جنگ تحمیلی بسیار درخشان بوده است. از دیدگاه یک دانشجوی کوچک و تا آنجا که در جریان هستم، سازمان حفاظت محیطزیست در این زمینه زحمات بسیاری را متحمل شده است.
مستندسازی علمی و حقوقی؛ پیششرط احقاق حق در محاکم بینالمللی
لیاقتی گفت: کنوانسیونهای بینالمللی موجود، از جمله منشور ملل متحد، کنوانسیون چهارم ژنو و پروتکل الحاقی آن، کنوانسیونهای حفاظت محیطزیست آیمو مصوب ۱۹۷۶، کنوانسیون حفاظت از تأسیسات هستهای در زمان مخاصمه مسلحانه، و مقررات خاص حقوق بشردوستانه بینالمللی، همگی ابزارهایی هستند که سازمان حفاظت محیطزیست باید آنها را بشناسد و از آنها بهره گیرد. البته سازمان حفاظت محیطزیست در این چرخه حکمرانی تنها نیست و نمیتوان آن را از سایر نهادها جدا کرد؛ وزارت امور خارجه، وزارت جهاد کشاورزی، وزارت نیرو و استانداریها نیز در این مسیر مسئولیت دارند.
وی افزود: سازمان حفاظت محیطزیست سازمانی است که از بدو تأسیس تاکنون با کمبود امکانات دستوپنجه نرم کرده و هر دولتی در طول تاریخ با آن اصطکاکهایی داشته است؛ چرا که این سازمان مطالبی را مطرح میکند که دولتها معمولاً از شنیدن آنها استقبال نمیکنند. پس از ماجرای چرنوبیل که در خاک اوکراین کنونی و در قلمرو اتحاد جماهیر شوروی رخ داد، دستورالعملهای بسیار جدی برای حفاظت از تأسیسات هستهای تدوین شد؛ با این همه، تأسیسات هستهای بوشهر مورد حمله قرار گرفت. نتیجهای که باید از این واقعیت گرفت آن است که ما نیازمند مستندسازی دقیق، علمی و بیطرفانه با استانداردهای بینالمللی هستیم.
وی تاکید کرد: باید آرشیو مرکزی جامعی از شواهد، گزارشهای پزشکی قانونی، تصاویر ماهوارهای و گزارشهای ارزیابی خسارت ایجاد شود. باید افکار عمومی جهانی را آگاه ساخت که اسرائیل و آمریکا به منابع حیاتی کره زمین آسیب رساندهاند. برخی از منابعی که هدف قرار گرفتهاند، دارای ارزش ذاتی بوده و ممکن است در این مخاصمات گونههای نادری برای همیشه از بین رفته باشند.
عضو هیات علمی دانشگاه شهید بهشتی گفت: بنابراین، باید یک فاجعه محیطزیستی را به پروندهای قوی و قابل دفاع در محاکم بینالمللی تبدیل کرد؛ رابطه سببیت را اثبات نمود، برآورد کمّی از میزان خسارات ارائه داد، معیارهای قانونی را شناخت و بر اساس آنها اعتراض قانونی تنظیم کرد. بدون گزارش مستند و دقیق، شانس موفقیت در مجامع و دادگاههای بینالمللی بسیار اندک خواهد بود. کمیسیون غرامت سازمان ملل بر مبنای مستندات علمی، فنی و حقوقی تصمیم میگیرد؛ از اینرو این کار نه صرفا یک اقدام حقوقی است و نه صرفاً یک اقدام فنی، بلکه هر دو وجه آن در کنار هم معنا پیدا میکند.
وی افزود: نمونه جنگ عراق و کویت نشان میدهد که چگونه آتش گرفتن ششصد چاه نفت، تخلیه عمدی شش میلیون بشکه نفت به آبهای خلیج فارس، آلودگی بیابانهای کویت با لایههای ضخیم نفت و دیگر خسارات، به یک پرونده مستند در کمیسیون غرامت ملل متحد تبدیل شد. پرونده کاستاریکا علیه نیکاراگوا نیز نمونهای است که دادگاه بینالمللی بر اساس مستندات علمی به کاستاریکا حق داد. جنگ بوسنی نیز جهشی در جایگاه خسارات محیطزیستی در حقوق بینالملل بود. رویکردها و راهبردها باید ناظر به سه مرحله باشند: پیش از جنگ با آمادهسازی زیرساختها و حفاظت از مناطق حساس؛ حین جنگ با تشکیل ستاد فرماندهی بحرانهای محیطزیستی، مستندسازی حقوقی فوری و یگانهای واکنش سریع؛ و پس از جنگ با بازسازی، احیای اکوسیستمها و جبران خسارات. همچنین باید بانکهای ژن قوی برای بازگرداندن گونههای نابودشده ایجاد شود.
وی در پایان گفت: در پدافند غیرعامل کشور نیز باید
ملاحظات محیطزیستی نهادینهتر شوند و سازمان پدافند غیرعامل این مسئله را از
وظایف اصلی خود بداند. جمعبندی آنکه باید سیستم حکمرانی محیطزیستی کشور را بر
اساس بحرانهای ناشی از مخاصمات مسلحانه بازتعریف کرد و هر دو بعد انسانی و طبیعی
این تخریبها را در نظر گرفت. کره زمین بهتعبیر یکی از استادان، سفینه فضایی با
سوخت محدود است و هر آلودگی یا نابودی اکوسیستمی، سدهها زمان برای احیا نیاز
دارد. از اینرو، مستندسازی برای مجامع بینالمللی نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت
است.
