مصطفی ملکیان در نشست «آیین رونمایی از کتاب در باب گفتوگو»/ گفتوگو صرفا یک روش بحث نیست، شیوه‌ای برای زیستن است
گفتوگو صرفا یک روش بحث نیست، شیوه‌ای برای زیستن است
در ادامه برنامه مصطفی ملکیان، مترجم کتاب در سخنان خود با اشاره به این اثر گفت: این اثر را می‌توان یکی از مهم‌ترین مجموعه بحث‌های قرن بیستم درباره گفتوگو دانست. ترجمه و انتشار این کتاب به درخواست یکی از مؤسسات فعال در زمینه ترویج فرهنگ گفتوگو در ایران انجام شده است.
وی در ادامه از فاطمه صدرعاملی به عنوان یکی از پیشگامان طرح مباحث نظری و عملی گفتوگو در ایران یاد کرد و گفت: خانم صدرعاملی از نخستین افرادی بودند که این موضوع را به شکلی جدی در فضای فکری کشور مطرح کردند.
ملکیان درباره اهمیت اثر اظهار کرد: این کتاب دست‌کم از سه جهت اهمیت دارد؛ نخست آنکه اثری مهم در حوزه اندیشه است، دوم اینکه کتابی مناقشه‌برانگیز محسوب می‌شود و برخی باورهای رایج درباره حقیقت و گفتوگو را به چالش می‌کشد و سوم آنکه می‌توان آن را کتابی زندگی‌ساز دانست. مواجهه جدی با ایده‌های این اثر می‌تواند نگاه مخاطب را به گفتوگو تغییر دهد و آن را نه صرفاً یک شیوه بحث، بلکه سبکی برای زندگی کردن معرفی کند.
وی با اشاره به سخن مشهور مولوی مبنی بر اینکه مثنوی دکان وحدت است اذعان داشت: بسیاری از متفکران بزرگ در نهایت انسان‌ها را به نوعی وحدت و همدلی دعوت کرده‌اند، پیامی که اغلب در زندگی روزمره نادیده گرفته می‌شود. گفت‌وگویی که دیوید بوم از آن سخن می‌گوید نیز در نهایت ماهیتی وحدت‌آفرین دارد و می‌تواند از گسست روابط انسانی جلوگیری کرده و زمینه فهم متقابل را فراهم سازد.
ملکیان در ادامه به مبانی نظری گفتوگو در اندیشه دیوید بوم پرداخت و افزود: هر نظریه‌ای درباره ضرورت و ارزش گفتوگو بر مجموعه‌ای از پیش‌فرض‌ها استوار است. اگر حقیقت به شکلی بدیهی و در دسترس همگان قرار داشت، اساساً نیازی به گفتوگو وجود نداشت. تاریخ معرفت بشری نشان می‌دهد انسان‌ها تنها به‌تدریج و در مواردی محدود توانسته‌اند به حقیقت نزدیک شوند.
گفتوگو راهی برای شناخت خود و دیگری
ملکیان در ادامه سخنان خود به دستاوردهای گفتوگو پرداخت و گفت: یکی از مهم‌ترین فواید گفتوگو این است که انسان را با باورها، احساسات و خواسته‌های دیگران آشنا می‌کند و امکان مقایسه آن‌ها با باورها و احساسات خود را فراهم می‌آورد. در بسیاری از موارد افراد به جای گفت‌وگوی مستقیم، درباره حالات و انگیزه‌های دیگران حدس و گمان می‌زنند در حالی که گفتوگو این امکان را فراهم می‌کند که از خود افراد درباره دیدگاه‌ها و احساساتشان پرسیده شود و از شکل‌گیری برداشت‌های نادرست نیز جلوگیری شود.
وی در ادامه بیان کرد: گفتوگو به انسان کمک می‌کند تا پیامدها و لوازم پنهان باورهای خود را بهتر بشناسد. بسیاری از افراد مجموعه‌ای از عقاید را پذیرفته‌اند اما کمتر به نتایج منطقی و آثار مترتب بر آن‌ها اندیشیده‌اند. در فرایند گفتوگو، دیگران می‌توانند این پیامدها را آشکار کرده و فرد را متوجه ابعاد کمتر دیده شده باورهایش کنند.
ملکیان یکی دیگر از کارکردهای مهم گفتوگو را آشکار شدن نقش عوامل ناخودآگاه در رفتار انسان دانست و گفت: گاه انسان‌ها تحت تاثیر انگیزه‌هایی عمل می‌کنند که خود نیز از آن‌ها آگاه نیستند و پس از انجام عمل برای رفتار خود توجیهاتی ظاهرا عقلانی می‌سازند. گفتوگو می‌تواند به تمایز میان استدلال واقعی و دلیل‌تراشی کمک کند و فرد را نسبت به انگیزه‌های پنهان خود آگاه‌تر سازد.
تابوها از موانع اصلی گفت‌وگوی واقعی
او همچنین با اشاره به مسئله توتم و تابو گفت: برخی باورها، ارزش‌ها یا موضوعات چنان مقدس یا چنان ناپذیرفتنی تلقی می‌شوند که افراد حاضر نیستند درباره آن‌ها وارد گفتوگو شوند. همین تابوها یکی از موانع اصلی شکل‌گیری گفت‌وگوی واقعی هستند و در بسیاری از موارد به تداوم سوءتفاهم‌ها و فاصله‌های اجتماعی دامن می‌زنند. گفتوگو می‌تواند به درک عمیق‌تر ریشه‌های تعارض‌ها و بحران‌های فردی و اجتماعی کمک کند. هرچه انسان‌ها صادقانه‌تر درباره باورها، تجربه‌ها و پیش‌فرض‌های خود با یکدیگر سخن بگویند، امکان فهم متقابل بیشتر می‌شود و بسیاری از شکاف‌ها و سوءبرداشت‌ها کاهش می‌یابد.
وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به نحوه مواجهه انسان‌ها با بحران‌ها گفت: ما معمولاً به نتایج و پیامدهای مشکلات توجه می‌کنیم، نه به عواملی که آن‌ها را پدید آورده‌اند. انسان‌ها اغلب درباره نشانه‌های آشکار بحران‌ها سخن می‌گویند در حالی که حل مسائل نیازمند شناخت ریشه‌های عمیق‌تر آنهاست. از منظر دیوید بوم ارزش گفتوگو در این است که انسان را از سطح علائم و ظواهر فراتر می‌برد و به سوی فهم سرچشمه‌های واقعی بحران‌ها هدایت می‌کند.
ملکیان در پایان افزایش خلاقیت را از دیگر ثمرات مهم گفتوگو دانست و گفت: خلاقیت معمولا در مواجهه با پرسش‌ها و نقدهای دیگران شکل می‌گیرد. اگر فرد تنها در چارچوب باورهای خود باقی بماند ممکن است هرگز کاستی‌های اندیشه‌اش را تشخیص ندهد اما گفت‌وگوی واقعی او را وادار می‌کند تا دیدگاه‌های خود را بازبینی و اصلاح کند. گفتوگو تنها ابزاری برای رسیدن به تفاهم نیست، بلکه می‌تواند زمینه‌ساز نوآوری فکری، رشد ذهنی و بازسازی اندیشه نیز باشد.