مقصود فراستخواه در نشست «چراغی دیگر»/ مظلومیت حسین، پیوند حماسه و تراژدی
به گزارش روابط عمومی خانه اندیشمندان علوم انسانی، به مناسبت ایام شهادت سیدالشهدا(ع)، نخستین جلسه از سلسله‌نشست‌های «چراغی دیگر» روز شنبه ۳۰ خردادماه کانون رسالت برگزار شد.
در این گردهمایی معنوی، دکتر سیدمحمدرضا بهشتی، از نسبت «انسان و خدا در نیایش امام حسین(ع)» و مقصود فراستخواه، در باب «صورت‌بندی و بی‌صورتی عاشورا» به ایراد سخن پرداختند.
واکاوی عاشورا فراسوی صورت‌بندی‌های مذهبی
فراستخواه با اشاره به نحوه مواجهه با واقعه عاشورا در دوره‌های مختلف تاریخی گفت: از عاشورا استفاده‌های مسلکی، ایدئولوژیک، هرمنوتیکی و حکومتی فراوانی شده است. عاشورا در طول تاریخ بارها مورد استعمال و بهره‌برداری قرار گرفته، اما در عین حال دوام آورده و زنده مانده است.عاشورا نیز به تعبیر برخی، روزگاری تاریخ رستگاری بود، اما امروز به تاریخ پیروزی تبدیل شده است. میرزا آقاخان کرمانی، این انسان آزاده دوران پیشامشروطه معتقد بود حاکمان به جای پرهیز از ظلم و جلوگیری از فقر و رنج مردم، بساط تعزیه را گسترش می‌دهند و از عاشورا بهره‌برداری ابزاری می‌کنند.
معنای اصلی عاشورا در عمق بی‌صورتی‌ها
وی در ادامه با اشاره به مفهوم بی‌صورتی در عاشورا افزود: صورت از بی‌صورتی برون می‌آید و تمام معنای اصلی عاشورا در ژرفای همین بی‌صورتی‌ها نهفته است. مضمون متعالی عاشورا در پس تصرف گفتمان‌ها، قدرت‌ها و ساختارهای مختلف، مستور و محجوب مانده است. اکنون قصد دارم به معنای مرکزی و هسته اصلی عاشورا، فراتر از صورت‌بندی‌های گفتمانی این واقعه بپردازم. آن حس درونی و عمیقی که با عاشورا و حسین‌بن‌علی(ع) همراه است، در نوعی بی‌صورتی محض ریشه دارد. هیچ صورت‌بندی نظری، هیچ تصرف عقل ابزاری و هیچ تفسیر گفتمانی نمی‌تواند حرارتی را که محبت حسین در دل‌ها ایجاد می‌کند توضیح دهد. خود فاجعه عاشورا، فارغ از هرگونه صورت‌بندی نظری، تصرف ذهنی یا استعمال گفتمانی، در دل‌های ما با احساسی از عظمت یک روح و یک حیات معنوی بزرگ پیوند می‌خورد.
حسین‌بن‌علی(ع) یک ابژه مذهبی نیست
فراستخواه تصریح کرد: عاشورا و حسین ابژه ما نیستند تا آن‌ها را تحت تصرف ذهنی خود درآوریم و از آن‌ها بهره‌برداری ایدئولوژیک یا مذهبی کنیم. حسین مذهب نیست؛ بلکه فراتر از مذهب است. عاشورا در بی‌صورتی خود، حتی صرفا روزی در تقویم مذهبی نیست، بلکه رویدادی انسانی و فرامذهبی است. این واقعه، حتی بخشی از مناسک و ابژه پرمصرف مراسم‌های دولتی و غیردولتی نیز نیست؛ بلکه رویدادی وجودی است که انسان در لحظه‌ای خاص با آن هم‌زمان می‌شود. اگر از این منظر به عاشورا بنگریم، دیگر با امری متعلق به گذشته مواجه نیستیم؛ بلکه با واقعه‌ای روبه‌رو هستیم که همچنان اکنونیت و حضور دارد.
وی ادامه داد: نسبت ما با این واقعه عظیم، با این آزادگی و این سطح از فداکاری حسین، دیگر نسبت عقلانیت ابزاری نیست؛ بلکه نسبتی مبتنی بر شفقت است. در این هم‌زمانی با حسین، با حیرت در کار او و حیرت در رنج او مواجه می‌شویم. باید بکوشیم دریابیم حسین چگونه در این مهلکه و در میان این رنج‌های عظیم زیست و مقاومت کرد. برای رسیدن به چنین فهمی، لازم است فارغ از احکام ذهنی، منافع، گرایش‌ها و تعلقات خود، به وجود حسین نزدیک شویم.
آگاهی دردناک و تنهایی حسین در برابر زمانه
او افزود: هنگامی که بتوانیم با حسین‌بن‌علی(ع) ارتباطی عمیق و وجودی برقرار کنیم، خود را در برابر آگاهی دردناک انسانی تنها خواهیم یافت؛ انسانی که در زمانه خویش با رنجِ فهم و آگاهی دست‌وپنجه نرم می‌کند. حسین از عرفه تا عاشورا بار این آگاهی دردناک را بر دوش می‌کشد. در روزگاری که دین و قدرت دچار استحاله شده‌اند، فردی تنها و بی‌پناه، با گروهی اندک از یاران و خانواده وفادار خود، در برابر شرارت و جهالت می‌ایستد. او با حماقت نسل پس از پیامبر(ص)، حماقتی که نشان‌دهنده اختلال در فهم اجتماعی و بی‌خردی زمانه است، رویارو می‌شود.
ترکیب حماسه و تراژدی در عاشورا
فراستخواه گفت: ما انسان‌ها باید دارای ریختارهای ذهنی، تربیت و منش‌هایی باشیم که رعایت دیگران را ممکن سازند؛ چه در عرصه سیاست‌گذاری و چه در هر موقعیت دیگری که قرار می‌گیریم. باید خود را با ارزش‌ها و منافع اجتماعی تنظیم کنیم و به درک و شنیدن صدای دیگری بیندیشیم. انسان‌های آزاده‌ای چون حسین برای حفظ عزت نفس و شرف خویش، رنج را به جان می‌خرند.
مظلومیت حسین، پیوند حماسه و تراژدی
او در پایان خاطر نشان کرد: امروز با روایت‌های گاه مغرضانه‌ای از عاشورا مواجهیم؛ اما هنگامی که بدون صورت‌بندی‌های تحمیلی به این واقعه نزدیک می‌شویم، با یکی از دردناک‌ترین جلوه‌های تاریخ روبه‌رو خواهیم شد؛ یعنی مظلومیت حسین. در دل سنت، تجربه‌هایی نهفته است که باید از آسیب مصون بمانند. سنت، فضایی برای فهم و انتقال این تجربه‌هاست. شاید یکی از دردناک‌ترین این تجربه‌ها، مشاهده قهرمان تاریخ در اوج مظلومیت باشد؛ جایی که حماسه و تراژدی در هم می‌آمیزند. عاشورا حماسه‌ای است که در پس آن، تراژدی عمیقِ حسینِ شجاع و در عین حال مظلوم قرار دارد.