بزرگداشت دکتر محمدحسن گنجی، پدر جغرافیای نوین ایران و مرد سال ۲۰۰۱ هواشناسی جهان برگزار شد.
به گزارش روابط عمومی خانه اندیشمندان علوم انسانی، بزرگداشت دکتر محمدحسن گنجی، پدر جغرافیای نوین ایران و مرد سال ۲۰۰۱ هواشناسی جهان، به همت گروه جغرافیای خانه اندیشمندان علوم انسانی، روز دوشنبه ۲۹ تیرماه 1405در بستر اسکای‌روم برگزار شد.
زهرا حجازی زاده: یاد انسان‌ها با نیکی و امید در ذهن‌ها ماندگار می‌شود
حجازی‌زاده در ابتدای مراسم با عرض خیرمقدم به حاضران، با اشاره به جایگاه معلم گفت: اعتبار انسان‌ها به حضورشان نیست، بلکه به ذهنیت نیکویی است که هنگام نبودن، از خود در خاطر دیگران به یادگار می‌گذارند. دکتر محمدحسن گنجی نیز از جمله چهره‌هایی است که یاد و نامش همچنان در میان اهل علم و فرهنگ زنده است و همین خاطره نیک، امروز دوستداران او را در این محفل گرد هم آورده است.
وی با قدردانی از حضور اندیشمندان، استادان، دانشجویان و علاقه‌مندان در برنامه ، اظهار کرد: در روزگاری که ناامیدی بر بسیاری از عرصه‌ها سایه افکنده، گردهم آمدن برای پاسداشت علم، دوستی و بزرگان فرهنگ، نشانه‌ای از امید و همدلی است.
حجازی‌زاده با نقل سخنی از گابریل گارسیا مارکز درباره امید، افزود: زندگی با امید ساخته می‌شود، نه با ماندن. نباید منتظر ماند تا دیگران برای ما گل بیاورند، بلکه باید خود بذر امید را بکاریم و برای ساختن آینده تلاش کنیم.
وی ادامه داد: اشتباه کردن نتیجه تصمیم گرفتن و حرکت کردن است. کسی که هیچ اقدامی نمی‌کند، شاید هرگز اشتباه نکند، اما این اشتباه نکردن، حاصل انفعال است نه انتخاب. خوب بودن نیز به معنای بستن راه تجربه نیست، بلکه در انتخاب‌های آگاهانه و مسئولانه معنا پیدا می‌کند.
وی در پایان با آرزوی موفقیت، دوستی و مهربانی برای حاضران و دست‌اندرکاران این مراسم، ابراز امیدواری کرد که یاد و خاطره دکتر محمدحسن گنجی همواره الهام‌بخش جامعه علمی و فرهنگی کشور باقی بماند.
بهلول علیجانی: ماندگارترین میراث دکتر گنجی، دانش، بردباری و خدمت به جغرافیای ایران است
علیجانی با گرامیداشت یاد دکتر محمدحسن گنجی گفت: دکتر گنجی حق بزرگی بر گردن جامعه جغرافیا و جامعه علمی ایران دارد. به اعتقاد من، در تاریخ جغرافیای معاصر ایران، کمتر کسی به اندازه ایشان تمام عمر خود را وقف این علم کرده است.
وی با اشاره به آشنایی خود با آثار و شخصیت علمی دکتر گنجی افزود: هرچند افتخار شاگردی ایشان را نداشتم، اما از دوران دانشجویی با آثار علمی ایشان، به‌ویژه رساله دکترایشان، آشنا شدم و پس از بازگشت به ایران نیز در سمینارهای علمی فرصت همکاری و آشنایی نزدیک با ایشان را پیدا کردم.
علیجانی مهم‌ترین خدمت دکتر گنجی را ایجاد پیوند میان اقلیم‌شناسی و هواشناسی در دوران ریاست سازمان هواشناسی دانست و اظهار کرد: این مسیر علمی همچنان ادامه دارد و امروز نیز اقلیم‌شناسان و هواشناسان کشور بر همان پایه با یکدیگر همکاری می‌کنند.
وی با اشاره به آثار ماندگار دکتر گنجی، خاطرنشان کرد: کتاب جغرافیای ایران و اطلس اقلیمی ایران از ارزشمندترین یادگارهای علمی ایشان هستند که با وجود امکانات محدود آن دوران، همچنان از منابع معتبر در حوزه جغرافیا و اقلیم‌شناسی به شمار می‌روند.
علیجانی با تأکید بر ویژگی‌های اخلاقی دکتر گنجی گفت: آنچه بیش از هر چیز از ایشان آموختیم، صبر، بردباری و استمرار در مسیر علم بود. با وجود همه مشکلات، هیچ‌گاه از تدریس، پژوهش و نگارش دست نکشید و تا پایان عمر به خدمت علمی ادامه داد.
وی در پایان با اشاره به روحیه خیرخواهانه دکتر گنجی افزود: ایشان همواره مشوق دیگران بود و هرچه از دانش و تجربه داشت، بی‌دریغ در اختیار دیگران قرار می‌داد. امیدوارم همه ما بتوانیم با الگو گرفتن از اخلاق، منش و پشتکار ایشان، در مسیر خدمت به علم و کشور گام برداریم.
محمدحسین رامشت: لقب «پدر علم جغرافیای ایران» حاصل پذیرش و اعتماد جامعه علمی است
رامشت در آغاز سخنان خود با قدردانی از برگزارکنندگان این مراسم، اظهار کرد: خانه اندیشمندان علوم انسانی با برگزاری چنین نشست‌هایی، نقش ارزشمندی در زنده نگه داشتن یاد و میراث علمی بزرگان کشور ایفا می‌کند؛ اقدامی که آثار فرهنگی و علمی آن در ذهن مخاطبان ماندگار خواهد بود.
وی با گرامیداشت یاد دکتر محمدحسن گنجی گفت: برخی عنوان‌ها مانند «چهره ماندگار» یا «مرد سال» از سوی نهادهای رسمی اعطا می‌شوند، اما لقب‌هایی مانند «پدر علم جغرافیای ایران» را جامعه علمی به افراد می‌دهد و همین موضوع، ارزش و اعتبار ویژه‌ای دارد. این‌گونه عناوین نشان‌دهنده میزان اثرگذاری عمیق یک شخصیت در میان اهل علم و جایگاهی است که در ذهن و باور جامعه علمی پیدا کرده است.
رامشت با اشاره به کتاب جغرافیا از دارالفنون تا انقلاب اسلامی، آن را یکی از مهم‌ترین آثار دکتر گنجی دانست و افزود: مطالعه دقیق این کتاب، به‌ویژه برای استادان و پژوهشگران جغرافیا، ارزش علمی و نگاه آینده‌نگرانه مؤلف را آشکار می‌کند.
وی در پایان با تأکید بر مسئولیت نسل جوان، خاطرنشان کرد: جوانان باید ادامه مسیر تاریخ جغرافیای ایران، از انقلاب اسلامی تا آینده، را مستندسازی و تدوین کنند تا میراث علمی این حوزه همچنان تداوم یابد.
هوشنگ قائمی: دکتر گنجی پایه‌گذار هواشناسی علمی و بنیان‌گذار سازمان هواشناسی کشور بود
قائمی با گرامیداشت یاد دکتر محمدحسن گنجی، از او به عنوان یکی از تأثیرگذارترین چهره‌های تاریخ هواشناسی ایران یاد کرد و گفت: دکتر گنجی نخستین رئیس سازمان هواشناسی کشور و پایه‌گذار هواشناسی علمی در ایران بود. در آغاز فعالیت ایشان، تعداد ایستگاه‌های هواشناسی کشور بسیار محدود بود، اما با تلاش و مدیریت او این شبکه به‌طور چشمگیری توسعه یافت؛ به‌گونه‌ای که امکان تحلیل و تهیه نقشه‌های هواشناسی برای کشور فراهم شد.
وی افزود: دکتر گنجی نقش اساسی در شکل‌گیری و توسعه سازمان هواشناسی کشور داشت و با پایه‌گذاری ساختار علمی این حوزه، خدمات ماندگاری به کشور ارائه کرد. پس از سال‌ها مدیریت نیز فعالیت خود را در دانشگاه ادامه داد و تجربیات ارزشمندش را در اختیار نسل‌های بعدی قرار داد.
قائمی با اشاره به جایگاه بین‌المللی دکتر گنجی خاطرنشان کرد: ایشان از سوی جامعه جهانی هواشناسی به عنوان یکی از دانشمندان برجسته این حوزه شناخته شد و آثار و خدمات علمی‌اش مورد تقدیر سازمان جهانی هواشناسی قرار گرفت؛ افتخاری که نشان‌دهنده جایگاه والای او در عرصه علم هواشناسی است.
حسن افراخته: بزرگ‌ترین درس دکتر گنجی، عشق به وطن و خدمت بی‌چشمداشت به ایران بود
افراخته با گرامیداشت یاد دکتر محمدحسن گنجی، او را از برجسته‌ترین چهره‌های علمی ایران دانست و گفت: دکتر گنجی عمر خود را وقف شناخت و خدمت به این سرزمین کرد. او پس از طی مسیر علمی از دارالمعلمین تهران تا دانشگاه‌های منچستر و کلارک آمریکا، با وجود دستیابی به بالاترین مدارج علمی، به ایران بازگشت و همه توان خود را صرف توسعه جغرافیا و هواشناسی کشور کرد.
وی با اشاره به خدمات ماندگار دکتر گنجی افزود: تأسیس سازمان هواشناسی کشور در سال ۱۳۳۵، پایه‌گذاری اقلیم‌شناسی نوین در دانشگاه تهران، بنیان‌گذاری دانشگاه بیرجند و کسب افتخارات بین‌المللی، از جمله انتخاب به عنوان یکی از ۱۵ جغرافیدان برجسته جهان و دریافت جایزه سازمان جهانی هواشناسی، تنها بخشی از میراث ارزشمند اوست.
وی در ادامه با اشاره به دشواری‌های سال‌های پایانی زندگی دکتر گنجی گفت: با وجود جایگاه والای علمی، او در سال‌های بازنشستگی با مشکلات معیشتی روبه‌رو شد، اما هیچ‌گاه صداقت، پاکدستی و تعهد خود را از دست نداد. حتی حاضر نبود بابت کاری که انجام نداده بود، وجهی دریافت کند و این روحیه، نشان‌دهنده اخلاق حرفه‌ای و شخصیت والای او بود.
افراخته در پایان تأکید کرد: دکتر گنجی با وجود همه سختی‌ها، ایران را ترک نکرد و تا پایان عمر به کشورش وفادار ماند. بزرگ‌ترین درس او برای نسل امروز، عشق به وطن، مسئولیت‌پذیری و پاسداشت مفاخر علمی کشور است؛ سرمایه‌هایی که باید حفظ و تکریم شوند.
محمود خسروی: دکتر گنجی الگویی ماندگار برای نسل جوان پژوهشگران است
خسروی با گرامیداشت یاد دکتر محمدحسن گنجی، گفت: دکتر گنجی نه‌تنها برای جامعه جغرافیا، بلکه برای مردم ایران نیز چهره‌ای شناخته‌شده و مایه افتخار بود. صداقت، تلاش علمی، بردباری و تحمل دشواری‌ها، از ویژگی‌هایی بود که ایشان را به شخصیتی ماندگار تبدیل کرد.
وی با اشاره به پشتکار دکتر گنجی افزود: اگرچه ایشان در سال ۱۳۵۳ از دانشگاه تهران بازنشسته شد، اما تا واپسین روزهای عمر، مطالعه، پژوهش و فعالیت علمی را کنار نگذاشت. حافظه کم‌نظیر و نظم در مطالعه او، الگویی ارزشمند برای نسل جوان پژوهشگران بود.
خسروی با مرور نخستین دیدار خود با دکتر گنجی در یک همایش علمی در سال ۱۳۶۷، اظهار کرد: از همان دیدار، تواضع، نظم و علاقه ایشان به ثبت و حفظ خاطرات علمی برای من الهام‌بخش بود و بعدها نیز افتخار داشتم که در جلسه دفاع رساله دکترایم از حضور ایشان به عنوان داور مدعو بهره‌مند شوم.
وی با اشاره به یکی از توصیه‌های علمی دکتر گنجی گفت: ایشان همواره بر اهمیت «عدم قطعیت» در پژوهش‌های علمی تأکید داشت و معتقد بود علم، همواره در حال تحول است و پژوهشگر باید نگاه باز و انعطاف‌پذیر داشته باشد.
خسروی در پایان با اشاره به سختی‌های پژوهش در گذشته خاطرنشان کرد: استادانی همچون دکتر گنجی، با وجود امکانات بسیار محدود، آثار ماندگاری خلق کردند که هنوز از منابع اصلی جغرافیا و اقلیم‌شناسی ایران به شمار می‌روند. برگزاری چنین آیین‌هایی، فرصتی است تا نسل جوان با زندگی، منش و آثار این بزرگان آشنا شوند و آنان را الگوی مسیر علمی خود قرار دهند.
سیدعلی بدری: دکتر گنجی با منش، اخلاق و انسانیت خود به نسل‌های بعد درس زندگی آموخت
بدری با اشاره به سال‌های پایانی زندگی دکتر محمدحسن گنجی گفت: حدود شش سال افتخار همراهی و هم‌نشینی با ایشان را داشتم و معتقدم برگزاری چنین نشست‌هایی باید فرصتی برای بازخوانی ویژگی‌های اخلاقی و علمی بزرگان باشد تا به‌ویژه نسل جوان از سیره و منش آنان درس بگیرد.
وی یکی از برجسته‌ترین ویژگی‌های دکتر گنجی را نظم و یادداشت‌برداری دقیق دانست و افزود: ایشان همواره تأکید می‌کرد که نباید به حافظه اکتفا کرد و هر مطلبی باید ثبت و یادداشت شود. بسیاری از آثار و خاطرات ارزشمند ایشان نیز حاصل همین عادت علمی بود.
بدری با اشاره به وقت‌شناسی و نظم مثال‌زدنی دکتر گنجی اظهار کرد: ایشان در رعایت زمان چنان دقیق بود که می‌شد ساعت را با حضورش تنظیم کرد. این نظم در تمام ابعاد زندگی و فعالیت علمی او مشهود بود.
وی احترام به دیگران، به‌ویژه دانشجویان و جوانان، را از دیگر ویژگی‌های شخصیتی دکتر گنجی برشمرد و گفت: با وجود جایگاه علمی ممتاز، هیچ‌گاه تکبر نداشت و همواره با احترام، مهربانی و تشویق با دانشجویان و همکاران برخورد می‌کرد.
بدری ادامه داد: عشق به خانواده، تحمل سختی‌ها، وطن‌دوستی و پایبندی به ایران، از ویژگی‌های برجسته دکتر گنجی بود. با وجود مشکلات فراوان و پیشنهادهایی برای ترک کشور، هیچ‌گاه ایران را رها نکرد و تا پایان عمر با عزت نفس و علاقه به میهن به فعالیت علمی ادامه داد.
وی با اشاره به نقش دکتر گنجی در تربیت نسل‌های مختلف جغرافیدانان کشور افزود: ایشان بیش از آنکه به تعداد آثار علمی اهمیت دهد، بر تأثیرگذاری علم در زندگی مردم تأکید داشت و همواره انسانیت، اخلاق و مسئولیت‌پذیری را مقدم بر هر دستاورد علمی می‌دانست.
بدری در پایان خاطرنشان کرد: آنچه بیش از همه از دکتر گنجی آموختم، شأن و منش استادی، اخلاق‌مداری، نقد علمی منصفانه، عزت نفس و احترام به انسان‌ها بود؛ ویژگی‌هایی که نام و یاد او را برای همیشه در جامعه علمی ایران ماندگار خواهد کرد.
علیرضا حریفی: دکتر گنجی مایه افتخار بیرجند و از بزرگ‌ترین مفاخر علمی ایران است
حریفی با قدردانی از خانه اندیشمندان علوم انسانی برای برگزاری این آیین، گفت: در برابر شخصیت علمی و جایگاه دکتر محمدحسن گنجی، خود را بیش از آنکه سخنران بدانم، شنونده می‌دانم. حضور در این مراسم را افتخاری برای خود می‌دانم.
وی با اشاره به همشهری بودن با دکتر گنجی افزود: هرچند افتخار شاگردی ایشان را نداشتم، اما بارها در انجمن بیرجندی‌های مقیم تهران و همچنین در سفری از تهران به بیرجند، فرصت هم‌صحبتی با ایشان را پیدا کردم و از خاطرات، تجربه‌ها و روایت‌های ارزشمند او درباره سختی‌ها و فراز و نشیب‌های زندگی علمی‌اش بسیار آموختم.
حریفی با تأکید بر جایگاه دکتر گنجی اظهار کرد: ایشان به عنوان پدر علم جغرافیای ایران و بنیان‌گذار سازمان هواشناسی کشور، از بزرگ‌ترین مفاخر علمی این سرزمین است و نام او همواره مایه افتخار مردم بیرجند و جامعه علمی کشور خواهد بود.
وی در ادامه با اشاره به ظرفیت علمی زادگاه دکتر گنجی گفت: شهر بیرجند خاستگاه چهره‌های برجسته‌ای است که هر یک در شکل‌گیری علوم مختلف کشور نقش‌آفرین بوده‌اند و وجود شخصیت‌هایی همچون دکتر محمدحسن گنجی، دکتر کاظم معتمدنژاد، پدر علم ارتباطات ایران، و دکتر بلالی، پدر علم سم‌شناسی ایران، نشان‌دهنده جایگاه علمی این دیار است.
حریفی در پایان ابراز امیدواری کرد که یاد و نام دکتر گنجی همواره زنده بماند و نسل‌های آینده با الگو قرار دادن زندگی، تلاش و منش این دانشمند بزرگ، راه او را در خدمت به علم و کشور ادامه دهند.
داریوش رحیمی: دکتر گنجی با تواضع، حافظه قوی و نگاه انسان‌محور به جغرافیا، الگویی بی‌بدیل بود
رحیمی با اشاره به آشنایی نسل خود با آثار دکتر محمدحسن گنجی گفت: هرچند نسل ما سعادت شاگردی مستقیم این فرهیخته بزرگوار را نداشت، اما آشنایی ما با ایشان از طریق کتاب‌ها و مقالات ارزشمندی بود که به رشته تحریر درآورده بودند.
وی با یادآوری نخستین دیدار حضوری خود با دکتر گنجی افزود: در آن دوران که تازه به استخدام دانشگاه اصفهان درآمده بودم، در یک شب سرد و بارانی پاییزی افتخار زیارت ایشان را پیدا کردم. در این دیدار، تواضع، احترام فراوان به جوانان و به‌ویژه حافظه دقیق و بی‌نظیر استاد در بیان خاطرات بسیار درس‌آموز و شگفت‌انگیز بود؛ تا جایی که این ملاقات مرا ترغیب کرد تا بار دیگر به مطالعه مجدد آثار ایشان بپردازم.
رحیمی با معرفی کتاب «۳۲ مقاله» دکتر گنجی اظهار کرد: این اثر مجموعه‌ای بسیار ارزشمند در علوم جغرافیاست که علاوه بر اقلیم‌شناسی، مباحثی چون جغرافیای تاریخی، منطقه‌ای و روش تحقیق در آن موج می‌زند. این مقالات نواندیشانه که در دهه‌های ۲۰ و ۳۰ شمسی نگاشته شده‌اند، هنوز هم برای دانشجویان و همکاران بسیار کاربردی و خواندنی هستند.
وی به مقاله تحلیل عقب‌نشینی دریای خزر در این کتاب اشاره کرد و گفت: این نوشته یک مطالعه تاریخی دقیق از تغییرات دریای خزر از سال‌های ۱۸۳۰ یا ۱۸۵۰ میلادی به بعد است. امروز که پس از دهه‌ها، مجدداً شاهد عقب‌نشینی شدید دریا و مسائل حقوقی مربوط به اراضی آزادشده آن هستیم، ارزش علمی و بهروز بودن این مقاله و روش تحقیق نواندیشانه آن بیشتر آشکار می‌شود.
رحیمی با اشاره به اهمیت نگاه انسانی دکتر گنجی به علم جغرافیا تاکید کرد: ایشان هرگز جغرافیای بدون انسان یا اقلیم‌شناسی منهای انسان را مطرح نکردند. این دقیقاً همان حلقه مفقوده جغرافیا در عصر حاضر است؛ چرا که امروزه عده‌ای در بخش طبیعی جغرافیا انسان را فراموش کرده‌اند و گروهی دیگر در جغرافیای انسانی طبیعت را از یاد برده‌اند. این نگرش به‌ویژه برای نسل جدیدی که با ابزارهای نوین وارد این عرصه می‌شوند، باید بازنگری شود.
وی در پایان یاد و خاطره شاگردان برجسته دکتر گنجی در دانشگاه اصفهان از جمله مرحوم دکتر غیور، مرحوم دکتر حسینی‌ابری و خانم دکتر قاضی را گرامی داشت و خاطرنشان کرد که نسل‌های بعدی جغرافیا در این دانشگاه با یک واسطه مدیون تلاش‌های بی‌وقفه دکتر گنجی هستند.
عباس رجائی: عطش بی‌پایان دکتر گنجی برای یادگیری و مرزبندی اخلاقی میان استادی و سیاست، بزرگ‌ترین درس او بود
رجائی با ابراز خرسندی از برگزاری این مراسم بزرگداشت توسط خانه اندیشمندان علوم انسانی گفت: آشنایی من با دکتر گنجی به دوران دانشجویی و زمانی بازمی‌گردد که به همراه دکتر بدری در مؤسسه جغرافیا به کار دانشجویی مشغول بودم. من به عنوان یکی از جوان‌ترین افرادی که افتخار همراهی چندساله با ایشان را داشتم، تمایل دارم نکاتی را درباره منش و خصایص اخلاقی این استاد بزرگوار اضافه کنم که برای منِ جوان بسیار آموزنده بود.
وی شوق و اشتیاق بی‌حد دکتر گنجی به یادگیری را یکی از شگفت‌آورترین ویژگی‌های ایشان دانست و افزود: در سال‌های پایانی عمر پربرکتشان، حدود دو یا سه سال پیش از فوت، در منزلشان از من خواستند که به ایشان کار با کامپیوتر را آموزش دهم. ایشان تأکید داشتند که در شرایط کنونی به یادگیری این ابزار نیاز دارند. در نهایت یکی از دانشجویان کارشناسی پذیرفت که این کار را انجام دهد و دکتر گنجی با جدیت و تلاش فراوان، مدت‌ها وقت خود را صرف یادگیری رایانه کردند؛ این روحیه تلاش برای آموختن در آن سن و سال، برای همه ما بسیار درس‌آموز بود.
رجائی با تایید سخنان سایر اساتید درباره تواضع بی‌نظیر دکتر گنجی اظهار کرد: هر زمان که به همراه جمعی از دانشجویان مقاطع مختلف، از کارشناسی تا دکتری، به منزلشان می‌رفتیم، برخورد مهربانانه و پذیرایی گرم ایشان شگفت‌انگیز بود. استاد همواره با روی گشاده رفتار می‌کردند و با وجود اصرار ما، تمایل داشتند شخصاً از مهمانان پذیرایی کنند.
وی با اشاره به توصیه‌ای ارزشمند از دکتر گنجی در آستانه ورود خود به کادر علمی دانشگاه گفت: وقتی با شوق فراوان به ایشان خبر دادم که برای دانشگاه تهران بورسیه شده‌ام، هنگام خروج از منزلشان به من فرمودند که در سال‌های آینده ردای استادی دانشگاه را بر تن خواهی کرد؛ اما به یاد داشته باش که ما استاد دانشگاهیم، نه فعال سیاسی، و یک استاد دانشگاه هرگز حق ندارد دروغ بگوید. این نصیحت گران‌بها همواره در گوش من طنین‌انداز است؛ چرا که دکتر گنجی با وجود داشتن سوابق مدیریتی و سیاسی در دوران زندگی خود، هیچ‌گاه این مسائل را بر کسوت استادی خویش ارجحیت ندادند.
رجائی در ادامه به پرسش خود از دکتر گنجی درباره راز صبر، بردباری و تحمل ایشان در برابر فراز و نشیب‌های زندگی اشاره کرد و افزود: یک‌بار از ایشان پرسیدم چگونه با وجود تمام مشکلات و ناملایمات هرگز ناراحت و ناامید نمی‌شوند؟ ایشان در پاسخ، چند بیت شعر معروف را خواندند با این مضمون که «شب سمور گذشت و لب تنور گذشت». استاد معتقد بودند همه چیز در این دنیا گذراست و این نگرش را سرمشق زندگی خود قرار داده بودند. به همین دلیل، نه در دوران اوج و دستیابی به درجات بالا مغرور می‌شدند و نه در مواجهه با سختی‌ها خود را می‌باختند.
وی در پایان خاطرنشان کرد: این ویژگی اخلاقی دکتر گنجی سبب شده بود که ایشان حتی نسبت به کسانی که شاید گمان می‌رفت از آن‌ها کدورتی به دل داشته باشند، هیچ‌گاه کینه‌ای بروز ندهند و با همگان با یک رویه، احترام و مهربانی تمام برخورد کنند.
وحید ریاحی: دکتر گنجی نماد بارز ایران‌دوستی، نظم بی‌بدیل و تسلط بر استاندارد‌های جهانی پژوهش بود
ریاحی با توصیف دکتر گنجی به عنوان شخصیتی به تمام معنا ایران‌دوست و ایران‌شناس گفت: نخستین آشنایی من با نام ایشان به دوران دانشجویی و کلاس‌های درس مرحوم خانم دکتر بهروز، استاد برجسته روش‌شناسی دانشگاه تهران، بازمی‌گردد که همواره با احترام فراوان از دکتر گنجی یاد می‌کردند. اما ارتباط نزدیک و شخصی من با استاد، به ۲۰ سال پایانی عمر پربرکتشان و دوران همکاری در دایره‌المعارف مربوط می‌شود؛ زمانی که پیشنهاد شد از دانش ایشان و مرحوم دکتر کردوانی به عنوان مشاور استفاده کنیم.
وی نگارش مقالات علمی به سبک دایره‌المعارف‌های تراز اول دنیا نظیر بریتانیکا و ایرانیکا را از ویژگی‌های بارز قلم دکتر گنجی خواند و افزود: نمونه برجسته این قلم، مقاله ممتاز ایشان درباره «جزایر خالدات» در دانشنامه جهان اسلام است که به تشریح تقسیم‌بندی کره زمین توسط مسلمانان پیش از تعریف نصف‌النهار گرینویچ می‌پردازد. این شیوه دایره‌المعارف‌نویسی برای پژوهشگران جوان بسیار آموزنده بود و من همواره حسرت می‌خورم که چرا دیر با ایشان آشنا شدم و تنها توانستم در ۲۰ سال پایانی عمرشان شاگردی‌شان را بکنم.
ریاحی با اشاره به درس‌های اخلاقی و رفتارشناسی دکتر گنجی در زندگی شخصی اظهار کرد: ایشان در طول دو دهه ارتباط نزدیک، هرگز سؤال شخصی از من نپرسیدند و با این رفتار به من آموختند که حریم خصوصی دیگران را رعایت کنم. همچنین خوش‌سخنی، آراستگی و نظم دقیق از ویژگی‌های بارز ایشان بود؛ به طوری که یک‌بار با وجود دعوت به مراسم عروسی، راس ساعت هفت و به عنوان نخستین نفر پیش از همه مهمانان در سالن حضور یافتند و این وقت‌شناسی را حتی در کسوت یک شخصیت تراز اول علمی همواره حفظ می‌کردند.
وی شیفتگی و علاقه عمیق دکتر گنجی به همسرشان را زبانزد دانست و افزود: این عشق پس از فوت همسرشان نیز ادامه داشت؛ به طوری که ایشان کمدی مخصوص برای نگهداری از کفش‌های همسر مرحومشان ساخته بودند و در تمام سال‌های تنهایی با ظرافت و ظاهری آراسته آن‌ها را پاکیزه نگاه می‌داشتند که نشان از ابعاد انسانی و عاطفی عمیق زندگی این استاد بزرگ داشت.
ریاحی با اشاره به سختی‌های معیشتی دکتر گنجی در اواخر عمر، روحیه کنجکاوی و علاقه شدید ایشان به موضوعات تازه را ستود و گفت: یک‌بار به پیشنهاد ایشان که مشتاق بازدید از نسخ خطی کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی در قم بودند، راهی سفر شدیم. استاد یک روز کامل را با اشتیاق تمام به بررسی این آثار نفیس گذراندند؛ به طوری که فرزند آیت‌الله مرعشی از نحوه دعوت و حضور مشتاقانه ایشان در این مجموعه شگفت‌زده شده بود.
وی در ادامه با بیان خاطره‌ای صمیمانه و جالب از تعهد کاری دکتر گنجی گفت: خود استاد تعریف می‌کردند که در زمان بازنشستگی از دانشگاه تهران، متوجه شدند که مبلغ ناچیز یک ریال به دانشگاه بدهکارند. ایشان برای تسویه حساب، شخصاً به بانک ملی روبروی دانشگاه رفته و پس از واریز این یک ریال و دریافت فیش، مراحل بازنشستگی خود را نهایی کردند تا دین و بدهی مالی به دانشگاه نداشته باشند.
ریاحی به جنبه طنزپرداز و شوخ‌طبع شخصیت دکتر گنجی نیز اشاره کرد و افزود: استاد با خنده تعریف می‌کردند که در حدود ۴۵ سالگی، برای اشتراک یک نشریه آمریکایی اقدام کردند که تعرفه اشتراک مادام‌العمر آن بسیار ارزان‌تر از اشتراک چندساله بود. ایشان اشتراک مادام‌العمر را به مبلغ ۳۰ دلار تهیه کردند و در سنین بالای ۹۰ سالگی با شوخ‌طبعی می‌گفتند که اگر ناشران آمریکایی می‌دانستند من قرار است بیش از ۹۰ سال عمر کنم، هرگز با چنین مبلغی با من قرارداد مادام‌العمر نمی‌بستند؛ چرا که اکنون نزدیک به نیم قرن است که این نشریه را برای من ارسال می‌کنند.
وی در پایان با تاکید بر اینکه دکتر گنجی همواره شخصیتی خوش‌بیان، منظم، ایران‌دوست و اثرگذار بود، یاد و خاطره سایر اساتید درگذشته جغرافیا مانند دکتر کردوانی، دکتر بهروز و دکتر مشیری را گرامی داشت و از زحمات برگزارکنندگان این بزرگداشت تشکر کرد.
سیاوش شایان: ماندگاری دکتر گنجی حاصل تعهد او به نوشتن بود؛ قلم را زمین نگذاریم
شایان با اشاره به پیشینه برگزاری مراسم بزرگداشت برای دکتر گنجی گفت: نخستین یادبود استاد را در سال ۱۳۵۴ در دانشگاه تهران به خاطر دارم؛ در آن زمان که دانشجوی سال دوم جغرافیا در دانشگاه تبریز بودم، یک روز کلاس‌های ما به طور کامل تعطیل شد تا اساتیدمان بتوانند برای شرکت در این مراسم به تهران بروند. با این حساب، ما اکنون بیش از نیم قرن است که برای این چهره برجسته علمی بزرگداشت می‌گیریم و به باور من، هرچقدر از ویژگی‌های اخلاقی و سجایای علمی ایشان بگوییم، همچنان حق مطلب ادا نخواهد شد.
وی با ارج نهادن به سخنان سایر سخنرانان، پیشنهاد مکتوب کردن خاطرات را مطرح کرد و افزود: پیشنهاد می‌کنم همه همکاران و شاگردان استاد، خاطرات خود را در قالب چند برگ بنویسند تا به عنوان «یادنامه استاد گنجی» منتشر و ثبت شود. این پیشنهاد در واقع درس بزرگی است که خودِ دکتر گنجی به ما آموخت.
شایان با معرفی کتاب «مرد جهانی از بیرجند؛ دکتر محمدحسن گنجی» اظهار کرد: با دقت در عکس‌ها، نوشته‌ها، سفرنامه‌ها و حتی صورت‌هزینه‌های ثبت‌شده در این کتاب، درمی‌یابیم که نوشتن و ثبت وقایع چقدر اهمیت دارد. متأسفانه ما ملتی شفاهی هستیم و می‌توانیم ساعت‌ها به گفتن خاطرات بسنده کنیم، اما حقیقت این است که دکتر گنجی به واسطه مکتوب کردن اندیشه‌هایش ماندگار شد؛ بنابراین اگر می‌خواهیم در مسیر ایشان گام برداریم، نباید قلم را زمین بگذاریم.
وی ریشه فرار از نوشتن در جامعه را به سیستم آموزشی مرتبط دانست و گفت: متأسفانه در گذشته، نوشتن در مدارس ما بیشتر به عنوان یک تنبیه و جریمه تعریف می‌شد و همین امر باعث شد نسل‌های ما از نوشتن فاصله بگیرند. باید این ذهنیت را کنار بگذاریم و با الگوگیری از دقت و حساسیت دکتر گنجی در ثبت مکان‌ها، افراد و جزئیات زندگی، نوشتن را تمرین کنیم. اگر این رویکرد مکتوب‌سازی را به عنوان دستاورد گردهمایی امروز بپذیریم، بزرگ‌ترین سرمشق را از استاد گرفته‌ایم.
شایان در پایان با تشکر از برگزارکنندگان این مراسم، به‌ویژه دکتر انصاری و خانم دکتر حجازی، ابراز خرسندی کرد که این برنامه فرصتی ارزشمند برای شنیدن صدای همکاران و تجدید دیدار با اساتید حوزه جغرافیا فراهم آورده است.
محمد سلیقه: مثبت‌اندیشی، مسئولیت اجتماعی و عشق عمیق خانوادگی، از دکتر گنجی شخصیتی جریان‌ساز ساخت
سلیقه با اشاره به توفیق شاگردی و همکاری علمی خود با دکتر گنجی گفت: من این افتخار بزرگ را داشتم که در سال ۱۳۷۳، استاد گنجی به عنوان داور در جلسه دفاع از رساله دکتری من حضور داشته باشند. به همین مناسبت، چندین نوبت به منزل ایشان در محله پیچ‌شمران رفتم تا درباره جزئیات پایان‌نامه با ایشان مشورت کنم. وضعیت زندگی و منزل استاد در آن دوران بسیار ساده و حتی رقت‌برانگیز بود، اما نکته شگفت‌انگیز، مثبت‌اندیشی بی‌کران و روحیه بلند ایشان بود که باعث می‌شد تمام سختی‌ها و مصیبت‌های روزگار را به راحتی و با بردباری کامل تحمل کنند.
وی توانایی فوق‌العاده در انگیزه‌بخشی به پژوهشگران جوان را از ویژگی‌های بارز استاد دانست و افزود: رساله من درباره پدیده «مانسون» بود که در آن مقطع، تقریباً نخستین کار پژوهشی جامع در این حوزه در ایران به شمار می‌رفت. نکات ارزشمندی که دکتر گنجی در جلسه دفاع درباره اهمیت این پدیده جوی مطرح کردند، دیدگاه و انگیزه من را نسبت به کار علمی، پژوهش و مسئولیت اجتماعی در قبال جامعه به کلی دگرگون ساخت؛ چرا که ایشان همواره تاکید داشتند کارهای علمی باید در خدمت بهبود زندگی مردم و نفع جامعه باشد.
سلیقه در ادامه با تایید سخنان دکتر ریاحی درباره عواطف عمیق خانوادگی دکتر گنجی، خاطره‌ای ماندگار و پراحساس را روایت کرد و گفت: یک‌بار از استاد و همسر محترمشان دعوت کرده بودیم تا برای برگزاری مراسم تجلیلی به زاهدان سفر کنند. برنامه در یک آمفی‌تئاتر بزرگ در حال برگزاری بود و مجری برنامه از دکتر گنجی خواست تا برای سخنرانی روی سن تشریف بیاورند. پس از استقرار استاد، مجری از همسر ایشان نیز دعوت کرد که به بالای سن بیایند. همسر استاد در ردیف جلو نشسته بودند و به دلیل کهولت سن، حرکت کردن برایشان بسیار دشوار بود.
وی افزود: به محض اینکه مجری نام همسر استاد را برد، دکتر گنجی بی‌درنگ و با سرعتی باورنکردنی از پله‌های سن پایین آمدند، دست همسرشان را گرفتند و یاری‌شان کردند. این صحنه انسانی و سرشار از عشق، چنان شوری در سالن ایجاد کرد که صدای گریه شوق و تشویق‌های بی‌امان دانشجویان فضای آمفی‌تئاتر را پر کرد و خاطره‌ای فراموش‌نشدنی را برای همگان رقم زد.
سلیقه در پایان با آرزوی علو درجات و آرامش ابدی برای روح بزرگ استاد گنجی، از تلاش‌های دست‌اندرکاران خانه اندیشمندان علوم انسانی برای برپایی این نشست ارزشمند و بزرگداشت نام و میراث این مرد بزرگ ایران‌زمین صمیمانه تشکر و قدردانی کرد.
حمید جلالیان: منش و کلام دکتر گنجی سرمشقی جاودان برای نسل‌های پس از اوست
جلالیان در آغاز سخنان خود با ابراز خرسندی از حضور در این نشست گفت: از برگزارکنندگان این برنامه و خانه اندیشمندان علوم انسانی صمیمانه سپاسگزارم که یاد بزرگان کشور، به‌ویژه دکتر محمدحسن گنجی، پدر جغرافیای نوین و هواشناسی ایران را زنده نگاه داشته‌اند. شنیدن سخنان اساتید حاضر در این برنامه برای من بسیار لذت‌بخش و آموزنده بود.
وی به شباهت‌های رفتاری و کلامی میان شاگردان و همکاران استاد اشاره کرد و افزود: صحبت‌های دلنشین جناب دکتر قائمی در این نشست، من را به یاد شیوه سخن گفتن و لحن شیرین خودِ دکتر گنجی انداخت. طنین صدا، لهجه و طرز بیان قشنگ ایشان تداعی‌کننده خاطرات سخنرانی‌های فراموش‌نشدنی استاد در کنفرانس‌های مختلف بود و حس بسیار خوبی را در این جلسه زنده کرد.
جلالیان با تاکید بر ضرورت الگوگیری از منش علمی دکتر گنجی اظهار کرد: عشق عمیق استاد به ایران و سرزمین مادری‌شان، تلاش بی‌وقفه برای خدمت به کشور و خستگی‌ناپذیری ایشان در مطالعه و نوشتن تا واپسین روزهای عمر، بزرگ‌ترین درس برای ماست؛ حتی اگر خود را در جایگاه شاگردان نسل سوم ایشان بدانیم.
وی در پایان با آرزوی تندرستی برای همه اساتید، بر اهمیت قدرشناسی و پاسداشت جایگاه پیشکسوتان و دانشمندانی که در قید حیات هستند تأکید کرد و از فرصتی که برای ابراز ارادت به مقام استاد گنجی فراهم شد، تشکر نمود.
غلامعلی مظفری: لزوم بازخوانی تاریخ و شفاف‌سازی درباره جفاها و تهمت‌های ناروایی که بر دکتر گنجی رفت
مظفری با اشاره به سخنان اساتید پیشین درباره سختی‌های زندگی دکتر گنجی، هدف خود را شفاف‌سازی یک نقطه تاریک تاریخی برای نسل جوان و جغرافیدانان امروز دانست و گفت: من می‌خواهم توجه جغرافیدانان و اقلیم‌شناسان جوان را به سندی مهم جلب کنم. در دوران ریاست‌جمهوری آقای خاتمی، نامه‌ای از دکتر محمدحسن گنجی در قالب یک شکواییه در صفحه اول «فصل‌نامه تحقیقات جغرافیایی» منتشر شد. استاد در آن نامه صریحاً نوشته بودند که من تا سن ۹۰ سالگی برای تأمین معاش خود به هر کار شرافتمندانه‌ای دست زدم، اما از این سن به بعد دیگر توان جسمی آن را ندارم.
وی با دعوت از پژوهشگران جوان برای مطالعه و بررسی علل نگارش این شکواییه افزود: جوانان باید بروند و بخوانند که به چه دلایلی این استاد بزرگ را به صورت اجباری بازنشسته کردند، حقوقش را قطع نمودند و تهمت‌های ناروایی چون وابستگی به بیگانه و فراماسونری به او زدند. واقعیت تلخ این است که وقتی دقیق نگاه می‌کنیم، رد پای بعضی از جغرافیدانان و هم‌صنفان را در این پاکسازی و جور و جفایی که در حق دکتر گنجی روا داشته شد، به وضوح می‌بینیم.
مظفری با انتقاد صریح از رفتار برخی از دانشگاهیان گفت: اساتیدی که امروز در برخی دانشگاه‌های کشور مشغول تدریس هستند، در دوران دانشجویی خود از عوامل اخراج و ایجاد تضییقات برای دکتر گنجی بودند. آن‌ها بودند که به این پیرمرد شریف و درستکار که حتی یک ریال مال حرام در زندگی‌اش راه نداشت، برچسب جاسوسی و وابستگی زدند.
وی در پایان بر لزوم مراجعه به اسناد تاریخی و مطالعه شکواییه دکتر گنجی در فصل‌نامه تحقیقات جغرافیایی برای درک بهتر واقعیت‌های رفته بر علم جغرافیا در ایران تاکید کرد.