محسن جاوری در نشست «آتشکده فراسکان (ویگل)؛ جلوه‌ای از معماری مذهبی دوره ساسانی در مرکز ایران»/ از حفاری‌های غیرمجاز تا کشف یکی از مهم‌ترین آتشکده‌های ساسانی
به گزارش روابط عمومی خانه اندیشمندان علوم انسانی، نشست «آتشکده فراسکان (ویگل)؛ جلوه‌ای از معماری مذهبی دوره ساسانی در مرکز ایران» به همت گروه تاریخ و باستان‌شناسی خانه اندیشمندان علوم انسانی با سخنرانی دکتر محسن جاوری و به دبیری مجتبی باقرشاهی، روز چهارشنبه ۷ مرداد ماه ۱۴۰۵ در بستر اسکای روم برگزار شد.
از حفاری‌های غیرمجاز تا کشف یکی از مهم‌ترین آتشکده‌های ساسانی
محسن جاوری با قدردانی از برگزارکنندگان این نشست اظهار داشت: محوطه باستانی فراسکان یا ویگل یکی از مهم‌ترین محوطه‌های باستانی مرکز ایران است که آشنایی ما با آن از سال ۱۳۸۵ و در پی گزارش‌های متعدد درباره حفاری‌های غیرمجاز آغاز شد. در نخستین بازدید، بخش‌های وسیعی از محوطه، به‌ویژه دو قلعه اصلی آن، بر اثر حفاری‌های غیرقانونی و حتی ورود لودر آسیب جدی دیده بود.
وی افزود: پس از ثبت محوطه، در سال ۱۳۸۶ بررسی‌های سیستماتیک آغاز شد و نزدیک به شش هزار قطعه سفال از سطح محوطه گردآوری شد. مطالعات نشان داد بخش عمده این آثار متعلق به دوره ساسانی است و در کنار آن، آثاری از دوره اسلامی نیز در محوطه وجود دارد.
جاوری ادامه داد: در نخستین فصل کاوش در سال ۱۳۸۹، مهم‌ترین دستاورد پژوهش، کشف آتشکده‌ای در بخش مرکزی محوطه بود. در این کاوش آتشدان مرکزی، سکوی اصلی و بخشی از دالان طواف شناسایی شد؛ یافته‌ای که اهمیت فراسکان را در میان بناهای مذهبی دوره ساسانی بیش از پیش آشکار کرد.
معماری منحصربه‌فرد آتشکده فراسکان
جاوری با اشاره به ویژگی‌های معماری این بنا اظهار داشت: برخلاف بسیاری از آتشکده‌های شناخته‌شده دوره ساسانی که با سنگ و ملات گچ ساخته شده‌اند، آتشکده فراسکان به‌طور کامل با سازه چینه‌ای بنا شده و در دیوارهای اصلی آن از سنگ استفاده نشده است. تنها در بخش‌هایی مانند طاق‌ها و نعل‌درگاه‌ها از خشت بهره گرفته شده است.
وی افزود: دیوارهای داخلی بنا تا ارتفاعی مشخص دارای ازاره گچی بوده که بارها مرمت شده و بخش‌های بالاتر نیز با اندودی از گل اخرا به رنگ قرمز پوشیده شده بود. همچنین تزئینات گچی کشف‌شده در این بنا تاکنون در هیچ آتشکده شناخته‌شده دیگری مشاهده نشده و از ویژگی‌های منحصربه‌فرد این مجموعه به شمار می‌رود.
جاوری با اشاره به ادامه کاوش‌ها گفت: در فصل دوم، پلان کامل بنا شامل آتشدان مرکزی، دالان طواف، رواق‌ها و فضاهای پیرامونی شناسایی شد. همچنین بقایای گنبدخانه‌ای کوچک و طاق‌هایی با شیوه رایج معماری ساسانی، مشابه طاق کسری، در این مجموعه به دست آمد.
راز دهانه‌های مسدود شده و آیین‌های آتشکده
وی درباره یافته‌های شاخص کاوش اظهار داشت: یکی از مهم‌ترین پرسش‌های ما، علت مسدود شدن ورودی‌های آتشکده بود. بررسی‌ها نشان داد این دهانه‌ها به‌صورت عمدی با خشت و گل بسته شده‌اند و بازگشایی یکی از آن‌ها نزدیک به ۱۲ روز زمان برد.
جاوری ادامه داد: پس از پاکسازی، پایه‌های آتشدان‌ها، میزهای آیینی و تجهیزات مرتبط با اجرای مراسم مذهبی نمایان شد. در دالان شرقی نیز آتشدان دیگری همراه با آثار فراوان زغال و خاکستر کشف شد که به احتمال زیاد محل آماده‌سازی آتش پیش از انتقال آن به آتشدان اصلی بوده است.
وی افزود: بخش فوقانی برخی از میزهای آیینی نیز با دقت از محل خود جدا و در داخل دیوارها جای‌گذاری شده بود. این اقدام نشان می‌دهد متولیان آتشکده پیش از ترک بنا، اشیای مقدس را به شکلی آگاهانه حفظ و پنهان کرده‌اند.
شواهدی از تداوم آیین زرتشتی پس از ورود اسلام
جاوری با اشاره به مهم‌ترین نتایج پژوهش اظهار داشت: یافته‌های آتشکده فراسکان این دیدگاه را که آتشکده‌ها پس از اسلام آوردن ایرانیان به مسجد تبدیل شدند، تأیید نمی‌کند. در این محوطه هیچ نشانه‌ای از تبدیل آتشکده به مسجد دیده نمی‌شود، بلکه
پیش از متروک شدن بنا، تمامی ورودی‌ها بسته و تجهیزات آیینی در دل دیوارها پنهان شده‌اند.
وی افزود: نتایج آزمایش‌های کربن ۱۴ که در مرکز پژوهشی فرانسه انجام شده، نشان می‌دهد قدیمی‌ترین نمونه‌های این محوطه به حدود سال ۴۰۰ میلادی و جدیدترین آن‌ها به حدود سال ۸۵۰ میلادی تعلق دارد. این داده‌ها نشان می‌دهد آتشکده دست‌کم تا نیمه نخست قرن دوم هجری همچنان فعال بوده است.
جاوری تصریح کرد: این شواهد نشان می‌دهد اسلام آوردن ایرانیان فرآیندی تدریجی بوده است. در مرکز ایران، گروه‌هایی از زرتشتیان تا سال‌ها پس از فتح ایران بر آیین خود باقی ماندند و با پرداخت جزیه به فعالیت مذهبی ادامه دادند. به‌تدریج فشارهای اقتصادی ناشی از پرداخت جزیه زمینه گرایش آنان به اسلام را فراهم کرد و همین روند بعدها در شکل‌گیری مراکز مهم تشیع، از جمله قم و کاشان، نقش مهمی داشت.
جاوری در پایان با اشاره به یکی از ارزشمندترین یافته‌های این محوطه اظهار داشت: در داخل آتشکده، کوزه‌ای با ۱۱ نقش استامپی شامل سرو، گندم، گل‌ها و نقوش هندسی کشف شد که از نظر تنوع نقوش در میان آثار دوره ساسانی کم‌نظیر است و احتمالاً در آیین‌های مذهبی مورد استفاده قرار می‌گرفته است.
وی در پایان از اعضای گروه کاوش، همکاران علمی، مدیران پایگاه ویگل، انجمن دوستداران میراث فرهنگی آران و بیدگل و تمامی افرادی که طی سال‌های گذشته در اجرای این پژوهش همکاری داشته‌اند قدردانی کرد و یاد مرحوم ماشاءالله جمالی، از همکاران باسابقه کاوش‌های باستان‌شناسی، را گرامی داشت.