حامد وفایی در نشست« نقد و بررسی کتاب چین و ماچین»/ کتاب «چین و ماچین» فراتر از یک گزارش ساده و اثری تحلیلی-فرهنگی است / سفرنامه‌نویسی در ایران تاریخی پربار اما گسسته دارد
به گزارش روابط عمومی خانه اندیشمندان علوم انسانی، نشست هفدهم از سلسله نشست‌های «آوردگاه» با عنوان نقد و بررسی کتاب «چین و ماچین» به همت گروه زبان و ادبیات فارسی خانه اندیشمندان علوم انسانی و انجمن زروان ، شنبه ۳۱ مرداد ۱۴۰۵ در محل اندیشگاه فرهنگی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران برگزار شد.
در این نشست که با حضور جمعی از علاقه‌مندان همراه بود، آرش نورآقایی، پویان مقدم، حامد وفایی، امید حاتمی و شروین وکیلی (نویسنده کتاب) به ایراد سخنرانی و نقد و بررسی این اثر پرداختند. دبیری این جلسه نیز بر عهده مهسا مطهر بود.
حامد وفایی، به‌عنوان دومین سخنران این نشست، سخن خود را با تأکید بر اهمیت ثبت‌های تصویری در سفرنامه‌ها آغاز کرد. وی دراین‌باره گفت: تصویرهای این سفرنامه، خاطرات بسیاری را در من زنده کرد. متأسفانه ثبت تصویریِ سفرها موضوعی است که اغلب مغفول می‌ماند، در حالی که این تصاویر، پیوندی ناگسستنی میان گذشته و حال برقرار می‌کنند. نزدیک به ۱۵ سال از نگارش این اثر می‌گذرد و اکنون، این تصاویر و یادداشت‌ها، سندی ارزشمند برای درک بهتر تاریخ هستند.
وی در تبیین ساختار سخنرانی خود افزود: مطالب خود را در دو بخش ارائه می‌دهم؛ در بخش نخست، بر پایه موضوع کتاب، پژوهشی فشرده از سیر سفرنامه‌نویسی فارسی دربارۀ چین را مرور خواهم کرد و در بخش دوم، به نقد و بررسی فنی خودِ کتاب خواهم پرداخت.
واکاوی تاریخی؛ از سکوت هشت‌قرنی تا شکوفایی دوباره
وفایی در ادامه با اشاره به پیشینه این سنت ادبی در ایران بیان داشت: سفرنامه‌نویسی در ایران تاریخی پربار اما گسسته دارد. قدیمی‌ترین سفرنامه فارسی که به چین پرداخته، «اخبار الصین» متعلق به قرن پنجم هجری است. نکته تأمل‌برانگیز این است که پس از آن، به مدت حدود هشت قرن، سفرنامه شاخصی در متون کلاسیک فارسی مشاهده نمی‌کنیم؛ مگر در موارد استثنایی همچون «خطای‌نامه» در عصر شاه‌عباس و «سفرنامه اروج بیگ» در عصر شاه‌اسماعیل. این سنت سرانجام در دوره قاجار مجدداً رونق گرفت و به تدریج به مقاصد دیگری نظیرهند، عثمانی و فرنگستان گسترش یافت.
وی آثار برجستۀ تاریخی در این حوزه را چنین معرفی کرد:
اخبار الصین (قرن پنجم)؛ این کتاب که حاصل قلم سلیمان تاجر و ابوزید حسن سیرافی است، به موضوعاتی نظیر وضعیت بازرگانان مسلمان، ساختار اجتماعی، آداب ازدواج و نظام اقتصادی چین می‌پردازد و وقایعی همچون مهارت چینیان در نقاشی و نظام پولی آنان را روایت می‌کند.
خطای‌نامه؛ این اثر که معاصر شاه‌عباس صفوی است، مشاهدات عینی نویسنده را منعکس می‌کند. وفایی با خواندن بخش‌هایی از این کتاب و توصیف جزئیات دقیق درباری آن، افزود: جمله مشهور این کتاب که در زمان خود میان ایرانیان بازتاب داشت، عبارت «یاسای خطای باریک است» به معنای سخت‌گیری در قوانین چین است.
وی با اشاره به تلاش‌های استاد ایرج افشار در انتشار این اثر گفت: ایرج افشار در مقدمه کتاب به یک خلأ پژوهشی اشاره می‌کند که با گذشت پنج دهه، همچنان پابرجاست؛ اینکه متأسفانه تاریخ مبادلات مدنی و فرهنگی میان ایران و چین، از حوزه‌های مغفولِ تحقیقات ایرانی است.
سفرنامه مکه؛ وفایی با اشاره به این اثر که با عنوان کامل «تشرف به مکه معظمه از طریق چین، ژاپن و آمریکا» شناخته می‌شود، گفت: نویسندۀ این کتاب که از رجال عصر قاجار و پهلوی بود، با وجود هدف اصلی‌اش یعنی حج، مسیری متفاوت را از چین، ژاپن و آمریکا برگزید که حاوی نکات تاریخی فراوانی است.
سفرنامه‌های معاصر؛ تداوم روایتگری در آینۀ تغییرات
وفایی در بخش دیگری از سخنان خود به آثار معاصر پرداخت و تأکید کرد: به باور من، «کارنامه سفر چین» اثر استاد محمدعلی اسلامی ندوشن، قوی‌ترین، علمی‌ترین و جامع‌ترین اثر در این حوزه است که چاپ نخست آن به سال ۱۳۶۳ بازمی‌گردد.
وی ضمن برشمردن آثار شاخص دیگر همچون «دیدار با اژدها» اثر استاد کزازی و آثار دکتر دهقانی خاطرنشان کرد: در جلسه‌ای در وزارت امور خارجه تأکید کردم که اگر هر کارگزار اعزامی به چین، تنها یک صفحه از مشاهدات خود را مکتوب می‌کرد، اکنون با هزاران سند مواجه بودیم. چینی‌ها در این زمینه بسیار منظم هستند و از شهروندان خود نیز می‌خواهند که خاطراتشان را ثبت کنند.
نقد و تحلیل فنی؛ بررسی اثر در بوتۀ آزمایش
وفایی در بخش دوم سخنان خود به نقد کتابِ موردِ بررسیِ نشست پرداخت و تصریح کرد: این اثر در زمرۀ «نوداستان» جای می‌گیرد؛ روایتی که در آن واقعیت با ادبیات سفرنامه‌ای گره خورده است. نویسنده به خوبی بر موضوع مسلط است و کتاب برای کسانی که قصد نقد رویکرد ایشان به چین را دارند، یک منبع عالی محسوب می‌شود.
وی در ادامه پیشنهادهای فنی خود را چنین مطرح کرد: یکی از نقاط قوت کتاب، استفاده از نویسه‌های چینی در متن است؛ اما مخاطب فارسی‌زبان بدون آشنایی با «پین‌یین» (نشانه‌های آوایی) قادر به خواندن صحیح آن‌ها نیست. پیشنهاد می‌کنم در چاپ‌های بعدی، معادل پین‌یین در کنار نویسه‌ها درج شود.
این پژوهشگر حوزۀ چین در پایان با اشاره به برخی نکات محتوایی افزود: در کتاب اشاره شده که در شعر چینی قافیه وجود ندارد؛ در حالی که در شعر سنتی چین، به‌ویژه در عصر طلایی سلسله تانگ، وزن و قافیه اهمیت حیاتی دارد. همچنین تحلیل نویسنده درباره ریشه مرکزگرایانه نام «چونگ‌گو» کاملاً درست است.
وفایی سخنان خود را این‌گونه به پایان برد: این کتاب فراتر از یک گزارش ساده، اثری تحلیلی-فرهنگی است. از فرصتی که برای توجه به این حوزۀ مغفول اختصاص دادید، سپاسگزارم.