محمد سوری در نشست علمی «شهاب الاخبار و شروح فارسی آن»/ یکی از دلایل اصلی ماندگاری شهاب الخبار در جهان اسلام این است که مخاطب فارغ از مذهب و باور دینی می‌تواند با بسیاری از این سخنان حکیمانه ارتباط برقرار کند
به گزارش روابط عمومی خانه اندیشمندان علوم انسانی، نشست علمی «شهاب‌الاخبار و شروح فارسی آن» به همت گروه زبان و ادبیات فارسی خانه اندیشمندان علوم انسانی و محور ادبیات کنگره بین‌المللی ۱۵ قرن تجلی نور نبوی در آیینه علم و پژوهش، چهارشنبه ۴ شهریورماه ۱۴۰۵ در بستر اسکای‌روم برگزار گردید.
در این نشست که با حضور جمعی از استادان و علاقه‌مندان همراه بود، دکتر محمّد سوری (عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی) به ایراد سخنرانی و بررسی این موضوع پرداخت. دبیری این نشست را نیز دکتر سلمان ساکت (عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد) بر عهده داشت.
دکتر محمد سوری با اشاره به اهمیت و شهرت گسترده‌ی «شهاب‌الاخبار» گفت: با وجود تأثیر این کتاب در جهان ایرانی و اسلامی، هنوز پژوهشی عمومی و جامع که برای عموم علاقه‌مندان قابل استفاده باشد، درباره‌ی آن انجام نشده و بیشتر آثار موجود تخصصی یا مربوط به دوره‌های گذشته است.
وی با اشاره به هزارمین سال درگذشت قاضی قضاعی، مؤلف شهاب‌الاخبار، اظهار کرد: ابوعبدالله محمد بن سلامة بن جعفر بن علی بن حکمون قضاعی مصری در سال ۴۵۴ قمری درگذشت و شش سال دیگر هزارمین سال درگذشت او فرامی‌رسد. با توجه به نقش ایرانیان در گسترش این کتاب، شایسته است از اکنون برای این مناسبت کاری درخور انجام شود.
سوری افزود: قضاعی محدث، مورخ، مفسر، واعظ، زاهد و فقیه شافعی بود و آثار متعددی داشت، اما هیچ‌یک از آثارش به اندازه‌‌ی شهاب‌الاخبار شهرت نیافت.
تشیع قضاعی؛ ادعایی که نیازمند احتیاط است
سوری درباره دیدگاه برخی عالمان مبنی بر شیعه بودن قضاعی گفت: توجه او به برخی جریان‌های شیعی، تعابیر موجود در خطبه‌ی کتاب و نبود برخی روایات در مدح خلفا، از جمله شواهدی است که برای این دیدگاه مطرح شده است؛ با این حال این شواهد دلالت قطعی بر تشیع مؤلف ندارد.
وی با اشاره به بررسی حدود ۲۵۰ کتاب از قرن دوم تا ششم افزود: در بیشتر خطبه‌های این آثار تنها نام پیامبر و آل او آمده و آوردن نام افراد دیگر در خطبه‌ها مربوط به دوره‌های متأخرتر است؛ بنابراین نمی‌توان صرفاً بر اساس خطبه‌ی شهاب‌الاخبار درباره مذهب قضاعی داوری قطعی کرد.
چرا شهاب‌الاخبار ماندگار شد؟
سوری یکی از مهم‌ترین دلایل شهرت شهاب‌الاخبار را محتوای اخلاقی آن دانست و گفت: احادیث این اثر در بسیاری موارد با فطرت انسانی و اصول عمومی اخلاق سازگارند و برای پذیرش آنها نیازی به ورود به اختلافات کلامی و فقهی نیست.
وی افزود: مخاطب فارغ از مذهب و باور دینی می‌تواند با بسیاری از این سخنان حکیمانه ارتباط برقرار کند و همین ویژگی یکی از دلایل اصلی ماندگاری و رواج شهاب‌الاخبار در جهان اسلام است.
سوری با اشاره به اثرگذاری برخی احادیث این کتاب پس از بیش از هزار سال گفت: مضمون برخی روایات همچنان ظرفیت بالایی برای تأمل اخلاقی دارد. با این حال همه‌ی احادیث این مجموعه چنین ویژگی‌ای ندارند و در میان آنها روایات اختلاف‌برانگیز، فرقه‌گرایانه، مخالف قرآن یا حتی ساختگی نیز دیده می‌شود.
ابتکار قضاعی در تدوین مسند الشهاب
سوری دومین عامل مهم در رواج شهاب‌الاخبار را ابتکار قضاعی در تدوین «مسند الشهاب» دانست و گفت: قضاعی احادیث را در شهاب‌الاخبار به صورت مجرّد و بدون ذکر سند آورده، اما در مسند الشهاب همان احادیث را با یک یا چند سند به پیامبر رسانده است.
وی افزود: این روش باعث شد شهاب‌الاخبار کتابی مختصر و قابل استفاده برای عموم باشد و در عین حال، اهل حدیث بتوانند برای بررسی اسناد به مسند الشهاب مراجعه کنند. به گفته‌ی سوری، پژوهشی در سال ۲۰۱۹ نیز قضاعی را احتمالاً نخستین کسی معرفی کرده که در یک کتاب حدیثی اسانید را به‌صورت رسمی حذف و کتاب مستقلی برای ارائه اسناد همان احادیث تدوین کرده است.
از تخریج و شرح تا ترجمه
سوری با اشاره به آثار متنوعی که درباره شهاب‌الاخبار نوشته شده است، گفت: این آثار شامل ترتیب احادیث، تلخیص، تخریج، شرح و ترجمه است. محدثان در نقاط مختلف جهان اسلام، به‌دلیل آنکه شهاب‌الاخبار بدون سند تدوین شده بود، به تخریج احادیث آن و بررسی اعتبار روایات پرداخته‌اند.
وی افزود: شروح و ترجمه‌ها نیز بخش مهمی از میراث مرتبط با این اثر را تشکیل می‌دهند و در زبان‌ها و مناطق مختلف پدید آمده‌اند.
نقش ایرانیان در گسترش شهاب‌الاخبار
سوری با اشاره به نقش ایرانیان در گسترش این کتاب گفت: با وجود مصری بودن قضاعی، شماری از استادان او ایرانی بودند و ارتباط علمی میان عالمان جهان اسلام، به‌ویژه در مکه، زمینه‌ی انتقال و گسترش آثار را فراهم می‌کرد.
وی نسبت ایرانیان با شهاب‌الاخبار را از سه جهت قابل بررسی دانست: نقش ایرانیان در تألیف آثار مرتبط با این کتاب، ارتباط آن با زبان و ادبیات فارسی و ترجمه‌ها و شروح فارسی، و همچنین ارتباط علمای شیعه با این اثر.
سوری به آثاری از ابن قیسرانی، ابوشجاع شیرویه دیلمی همدانی، ظهیرالدین بیهقی، ابوالفتوح رازی، ابوالرضا ضیاءالدین راوندی و قطب‌الدین راوندی اشاره کرد و گفت این آثار نشان می‌دهد شهاب‌الاخبار از قرون نخستین پس از تألیف، در میان عالمان ایرانی، از جمله علمای شیعه، مورد توجه بوده است.
دست‌کم دوازده اثر فارسی درباره شهاب‌الاخبار
وی گفت: درباره شهاب‌الاخبار دست‌کم ۱۰ تا ۱۲ اثر فارسی، شامل ترجمه و شرح، گزارش شده که برخی از آنها از میان رفته‌اند و در حال حاضر چهار شرح فارسی چاپ شده و در دسترس است.
سوری چهار اثر چاپ‌شده را چنین معرفی کرد: شرح فارسی شهاب‌الاخبار یا «کلمات قصار پیغمبر خاتم» که محدث ارموی آن را تصحیح کرده، «ترک الاطناب فی شرح الشهاب» به تصحیح محمد شیروانی، «ترجمه و شرح فارسی شهاب‌الاخبار» به تصحیح محمدتقی دانش‌پژوه و «ضیاء الشهاب» به تصحیح جویا جهانبخش و همکاران.
به گفته سوری، از میان این چهار شرح، شارح اثر تصحیح‌شده توسط محدث ارموی شیعه بوده و سه شرح دیگر متعلق به عالمان اهل سنت است.
چرا شهاب‌الاخبار به فارسی ترجمه شد؟
سوری علت اصلی ترجمه و شرح فارسی این کتاب را کاهش تسلط عمومی بر زبان عربی و گسترش جایگاه زبان فارسی دانست و گفت: اگرچه عربی همچنان زبان رسمی علم بود، از قرن چهارم و به‌ویژه پنجم به بعد، نیاز به آثار فارسی افزایش یافت و مخاطبان بیشتری به این زبان روی آوردند.
وی افزود: ترجمه در گذشته صرفاً انتقال لفظ‌به‌لفظ نبود، بلکه نوعی بازآفرینی متن در زبان فارسی محسوب می‌شد و گاهی مترجمان اطلاعات تاریخی و فرهنگی جدیدی به آن می‌افزودند. در برخی موارد نیز اصل متن عربی از میان رفته و ترجمه فارسی آن باقی مانده است؛ بنابراین ترجمه‌ها در حفظ بخشی از میراث مکتوب نقش مهمی داشته‌اند.
چهار شرح فارسی؛ چهار شیوه متفاوت
سوری درباره تفاوت این چهار شرح گفت: اثر تصحیح‌شده توسط دانش‌پژوه ساختاری منظم دارد و معمولاً ابتدا ترجمه و سپس توضیح حدیث ارائه می‌شود. در شرح محدث ارموی، احادیث گاه به نظم فارسی درآمده و در ادامه توضیحات روایی ارائه شده است.
وی افزود: «ترک الاطناب» مفصل‌تر است و در آن از حکایت‌ها و داستان‌های تاریخی استفاده شده، در حالی که «ضیاء الشهاب» از شروح مفصل‌تر به شمار می‌رود و شارح در موارد متعدد احتمالات گوناگون معنایی را بررسی کرده است.
اختلاف در شمار احادیث
سوری درباره تعداد احادیث شهاب‌الاخبار گفت: قضاعی در خطبه کتاب اعلام کرده که ابتدا هزار حدیث و کلمه حکمت‌آمیز و سپس ۲۰۰ حدیث دیگر گرد آورده و مجموعاً ۱۲۰۰ حدیث فراهم کرده است؛ اما نسخه‌ها و شروح مختلف تعداد متفاوتی را نشان می‌دهند.
وی افزود: در مسند الشهاب ۹۱۱ حدیث، در ضیاء الشهاب ۹۵۴ حدیث، در شرح ابوالرضا راوندی ۸۹۸ حدیث و در شرح قطب‌الدین راوندی ۹۰۷ حدیث ثبت شده است. این اختلاف، به گفته سوری، تا حدی با فرهنگ نسخه‌پردازی در تمدن اسلامی ارتباط دارد؛ زیرا اعداد دقیق در نسخه‌های کهن همیشه با معیارهای امروزی ثبت نمی‌شدند و گاه اعدادی مانند ۴۰، ۱۰۰ یا ۱۰۰۰ برای بیان کثرت به کار می‌رفتند.
گسست تاریخی از شهاب‌الاخبار
سوری در پایان با اشاره به گسست تاریخی در ارتباط ایرانیان با شهاب‌الاخبار اظهار کرد: تا دوره‌ای فعالیت و ارتباط گسترده‌ای با این اثر وجود داشت، اما از اواخر دوره تیموری و سپس در دوره صفویه به بعد، این ارتباط تقریباً منقطع شد.
وی یکی از احتمالات این گسست را تغییرات و گرایش‌های مذهبی و ایدئولوژیک ایرانیان و علمای ایران در ۵۰۰ تا ۶۰۰ سال اخیر دانست و گفت: در گذشته عالمان شیعه‌ای مانند ابوالفتوح رازی، ابوالرضا راوندی و قطب‌الدین راوندی شروح ارزنده‌ای بر این کتاب نوشته بودند که حتی میان علمای اهل سنت نیز مورد احترام بود.
سوری در پایان خاطرنشان کرد: این گسست تا دوران معاصر ادامه یافت، اما در سال‌های اخیر بار دیگر توجه به شهاب‌الاخبار افزایش یافته و آثاری مانند «گزیده‌ی شهاب‌الاخبار» از سوی مؤسسه دارالحدیث منتشر شده است.