سلمان ساکت در نشست علمی « شهاب الاخبار و شروح فارسی آن»/ یکی از نکات مهم دربارۀ شهاب‌الاخبار، اهمیت هم‌زمان آن در جوامع عربی‌زبان و فارسی‌زبان است و حتی می‌توان از توجه به آن در جوامع سنی و شیعی نیز سخن گفت
به گزارش روابط عمومی خانه اندیشمندان علوم انسانی، نشست علمی «شهاب‌الاخبار و شروح فارسی آن» به همت گروه زبان و ادبیات فارسی خانه اندیشمندان علوم انسانی و محور ادبیات کنگره بین‌المللی ۱۵ قرن تجلی نور نبوی در آیینه علم و پژوهش، چهارشنبه ۴ شهریورماه ۱۴۰۵ در بستر اسکای‌روم برگزار گردید.
در این نشست که با حضور جمعی از استادان و علاقه‌مندان همراه بود، دکتر محمّد سوری (عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی) به ایراد سخنرانی و بررسی این موضوع پرداخت. دبیری این نشست را نیز دکتر سلمان ساکت (عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد) بر عهده داشت.
دکتر سلمان ساکت در نشست شهاب‌الاخبار با اشاره به سابقۀ برگزاری رویدادهای علمی و فرهنگی مرتبط با پیامبر اسلام(ص)، اظهار کرد: سال گذشتۀ قمری که با هزار و پانصد سالگی ولادت پیامبر مقارن بود، فرصت مناسبی برای تقویت ارتباط میان جوامع اسلامی، گسترش تعاملات بین‌المللی بر محور آموزه‌های پیامبر و بازشناسی اسلام، قرآن و آموزه‌های نبوی فراهم کرده بود.
وی با یادآوری برگزاری مجموعه‌ای از رویدادهای علمی و فرهنگی در سال ۱۳۴۷ شمسی، هم‌زمان با آغاز پانزدهمین قرن بعثت، افزود: در آن دوره به پیشنهاد شهید مطهری و با همراهی هیئت‌مدیرۀ حسینیه ارشاد، مجموعه‌ای از برنامه‌های علمی، ترویجی و فرهنگی برگزار شد که حاصل آن سه اثر ارزشمند، شامل دو جلد کتاب «محمد خاتم پیامبران» و یک جلد کتاب «بانگ تکبیر» بود.
ساکت ادامه داد: بسیاری از مقالاتی که در آن رویداد ارائه شد، امروز نیز خواندنی و قابل توجه است. در آن برنامه‌ها طیف متنوعی از دانشمندان و صاحب‌نظران دانشگاهی و غیردانشگاهی، حوزوی و غیرحوزوی حضور داشتند و حتی برخی افرادی که دلبستگی مذهبی پررنگی نداشتند، از سر علاقه به تاریخ اسلام و شخصیت پیامبر در این مجموعه مشارکت کردند.
فرصت‌هایی که به دلیل تأخیر و حوادث از دست رفت
وی با اشاره به روند برگزاری برنامه‌های سال گذشته گفت: متأسفانه به دلیل تأخیر در آغاز فعالیت‌ها، فرصت مناسبی در تابستان از دست رفت و بخش‌هایی از برنامه که به وزارت علوم واگذار شده بود، حوالی پاییز آغاز شد. در نهایت ۱۵ محور ذیل وزارت علوم تعیین شد تا فعالیت‌های علمی و پژوهشی در شاخه‌های مختلف آغاز شود و قرار بود دستاوردهای این فعالیت‌ها در کنگرۀ نهایی که برای اردیبهشت ۱۴۰۵ پیش‌بینی شده بود، ارائه شود.
وی با اشاره به حوادث ماه‌های بعد اظهار کرد: از پاییز به بعد، حوادث مختلف، جنگ، ناآرامی‌ها و دل‌مشغولی‌های ناشی از آن موجب شد این رویداد به تعویق بیفتد و طبیعتاً انگیزه و فرصت لازم برای پرداختن به چنین فعالیت‌هایی نیز کاهش پیدا کند.
هدف ما تولید آثار ماندگار است، نه صرفاً برنامه‌های تبلیغی
وی با تأکید بر رویکرد خود در بخش ادبیات این مجموعه گفت: از ابتدا به دنبال کارهایی بودیم که صرفاً جنبه تبلیغی نداشته باشند، بلکه ولو اندک، آثاری تولید شود که ماندگار بماند.
ساکت افزود: همان‌گونه که امروز به رویداد سال ۱۳۴۷ می‌بالیم و از دستاوردهای آن استفاده می‌کنیم، مجموعه‌ای که امروز فراهم می‌کنیم نیز باید در حد بضاعت ما چیزی باشد که آیندگان بتوانند به آن استناد کنند و به آن ببالند.
وی با اشاره به طراحی چند کتاب و نشست در این چارچوب اظهار کرد: طرح دو، سه کتاب و همچنین مجموعه‌ای از نشست‌ها را در نظر گرفتیم که این نشست دربارۀ شهاب‌الاخبار از ابتدا یکی از دغدغه‌ها و دلبستگی‌های من بود و زمانی که در کمیته علمی مطرح شد، با استقبال مواجه شد.
شهاب‌الاخبار؛ اثری مهم در سنت حدیثی اسلام
ساکت در ادامه به معرفی شهاب‌الاخبار پرداخت و گفت: شهاب‌الاخباریکی از آثار بسیار ارجمند در سنت حدیثی اسلام است. مؤلف این کتاب، قاضی قضاعی، دانشوری مصری، محدث و فقیه شافعی است که در سال ۴۵۴ قمری درگذشته و بخش عمدۀ زندگی خود را در نیمه نخست قرن پنجم سپری کرده است.
وی افزود: این کتاب تنها در جوامع سنی‌مذهب مورد توجه قرار نگرفته و اسماعیلیان نیز به آن توجه داشته‌اند. قضاعی در حوزه‌هایی همچون تفسیر، حدیث، تاریخ، دبیری و حتی امور سیاسی فعالیت داشته، اما بی‌تردید مهم‌ترین اثر او شهاب‌الاخبار یا شهاب الحِکَم و الآداب است که به زبان عربی تدوین شده و حدود هزار و دویست حدیث را دربرمی‌گیرد.
ساکت با اشاره به جایگاه این کتاب در فرهنگ اسلامی ادامه داد: اهمیت شهاب‌الاخبار به اندازه‌ای است که دربارۀ خود کتاب و جایگاه آن شعرهایی به زبان عربی سروده شده و تعابیری نیز در وصف شهرت آن به کار رفته است.
وی خاطرنشان کرد: احادیث این کتاب عمدتاً در حوزۀ اخلاق و آداب قرار می‌گیرند و از این جهت در گستره اخلاق اسلامی اهمیت ویژه‌ای دارند. همچنین قاضی قضاعی کتاب دیگری با عنوان مسند الشهاب تألیف کرده که برای شناخت اسناد روایت‌های موجود در شهاب‌الاخبار اهمیت فراوانی دارد.
چرا شهاب‌الاخبار این‌چنین مورد توجه قرار گرفته است؟
ساکت با تأکید بر جایگاه این اثر در سنت‌های مختلف افزود: یکی از نکات مهم دربارۀ شهاب‌الاخبار، اهمیت هم‌زمان آن در جوامع عربی‌زبان و فارسی‌زبان است و حتی می‌توان از توجه به آن در جوامع سنی و شیعی نیز سخن گفت.
وی ادامه داد: همین مسئله پرسش‌های مهمی را پیش روی علاقه‌مندان و محققان این حوزه قرار می‌دهد؛ از جمله اینکه شهاب‌الاخبار چرا در میان دیگر متون حدیثی تا این اندازه اهمیت پیدا کرده و چرا مورد توجه قرار گرفته است.
ساکت اضافه کرد: باید بررسی کرد که آیا شرح‌هایی که به زبان‌های عربی و فارسی بر این اثر نوشته شده‌اند، صرفاً ترجمه و شرح متن بوده‌اند یا دیدگاه‌های ایدئولوژیک نیز در پس این ترجمه‌ها و شرح‌ها وجود داشته است. همچنین باید دید آیا خود قاضی قضاعی در انتخاب این اخبار رویکردی ایدئولوژیک داشته یا بیشتر جنبه‌های اخلاقی را مدنظر قرار داده است.
سه شرح فارسی و پرسش‌هایی که همچنان باقی است
وی با اشاره به اهمیت این موضوع در سنت زبان فارسی گفت: دست‌کم سه اثر فارسی درباره شهاب‌الاخبار منتشر شده است؛ ترجمه شهاب‌الاخبار، شرحی که محدث ارموی آن را چاپ کرده و شرح دیگری که مرحوم دانش‌پژوه منتشر کرده است.
ساکت افزود: پرسش این است که این آثار چه نسبتی با یکدیگر دارند و اساساً چه نیازی به این تعداد ترجمه و شرح وجود داشته است. آیا این آثار با یکدیگر اختلاف دارند؟ آیا برخی مترجمان تنها به ترجمه و شرح واژگانی بسنده کرده‌اند و برخی دیگر با افزودن حکایت‌ها، داستان‌ها و مطالب تکمیلی، اثر را گسترش داده‌اند؟
وی همچنین بر اهمیت بررسی برابرنهادهای عربی و فارسی در این آثار تأکید کرد و گفت: مترجمان در برابر واژه‌های عربی، ترکیبات و کلمات فارسی بسیار زیبایی به کار برده‌اند که از منظر زبان‌شناسی تاریخی و دستور تاریخی نیز قابل بررسی است.
ضرورت نگارش یک تک‌نگاری جامع درباره شهاب‌الاخبار
ساکت در پایان اظهار کرد: مجموعه این پرسش‌ها و مباحث، ضرورت نگارش یک تک‌نگاری جامع درباره شهاب‌الاخبار، شامل معرفی اصل کتاب، کارهای عربی و شروح فارسی را نشان می‌دهد.
وی افزود: پیشنهاد بسیار خوب دکتر سوری مبنی بر آغاز این کار پژوهشی از اکنون برای انتشار در هزارۀ درگذشت قاضی قضاعی، تا چند سال آینده، می‌تواند حتی زمینه‌ای برای مشارکت پژوهشگران دیگر کشورهای اسلامی باشد.