نشست علمی «نقش ورزش در تعالی نفس انسانی» برگزار شد.
به گزارش روابط عمومی خانه اندیشمندان علوم انسانی، دومین نشست از سلسله‌نشست‌های «نگرش فلسفی به چرایی ورزش» با عنوان «نقش ورزش در تعالی نفس انسانی»، به همت گروه ورزش خانه اندیشمندان علوم انسانی و با همکاری انجمن حکمت و فلسفه ایران و گروه علمی - تخصصی جامعه‌شناسی تفسیری انجمن جامعه‌شناسی ایران، سه‌شنبه ۱۷ شهریورماه 1405 در بستر اسکای‌روم برگزار گردید.
در این نشست، دکتر محمدعلی قره بر ضرورت ورود جدی فلسفه به علوم ورزشی تأکید کرد، دکتر بیتا مدنی ورزش را از منظر پراگماتیسم و جامعه‌شناسی تفسیری به‌عنوان یک تجربه اجتماعی و فرایند بازسازی خود توضیح داد و دکتر روح‌الله سوری نیز با تبیین رابطه دوسویه نفس و بدن، ورزش را عاملی برای تنظیم بدن، تقویت اراده و تعالی نفس دانست.
فلسفه؛ حلقه مفقوده علوم ورزشی
محمدعلی قره با اشاره به گذشت بیش از چهار دهه از انقلاب اسلامی و انباشت تجربه در حوزه ورزش گفت: امروز به مسئله‌ای رسیده‌ایم که به نظر من یکی از بزرگ‌ترین مشکلات ورزش ایران است؛ یعنی بی‌توجهی به فلسفه. این مسئله نه‌تنها در علوم ورزشی، بلکه در همه علوم جهان نیازمند توجه جدی است.
وی با اشاره به مفهوم PhD افزود: در سطح جهان، فلسفه در مفهوم PhD جایگاه مهمی دارد و دکترا باید به کسی داده شود که در رشته خود توانایی تفکر فلسفی و نظریه‌پردازی داشته باشد، اما در نظام آموزشی ما گاهی این مفهوم به گذراندن تعدادی واحد، ارائه پروپوزال و انجام پژوهش تقلیل پیدا می‌کند.
قره ادامه داد: حتی در دوره دکتری مدیریت ورزشی، واحد فلسفه ورزش وجود داشته، اما به دلیل نبود استاد متخصص، این درس عملاً کنار گذاشته شده است. در حالی که فلسفه از سال‌های ابتدایی آموزش در بسیاری از نظام‌های آموزشی جهان مطرح می‌شود و به انسان می‌آموزد درباره چیستی و چرایی امور و نحوه اندیشیدن فکر کند.
وی از سخنرانان نشست خواست نقش فلسفه را در اصلاح و ارتقای ورزش ایران تبیین کنند و گفت: انتظار دارم در این بحث راه‌حل ارائه شود و هر کدام از ما اندیشه جدیدی به ورزش ایران اضافه کنیم.
نسبت جسم و نفس از نگاه ملاصدرا
قره در ادامه با اشاره به رابطه میان ورزش و نفس گفت: اگر صد استاد علوم ورزشی را جمع کنیم، احتمالاً درباره آثار ورزش بر قلب، ریه، استخوان و دستگاه عصبی سخن خواهند گفت، اما وقتی بپرسیم خود ورزش چیست یا نفس چیست، پاسخ‌ها متفاوت خواهد بود و اینجاست که ضرورت نگاه فلسفی آشکار می‌شود.
وی با اشاره به دیدگاه‌های ابن‌سینا و ملاصدرا درباره انسان افزود: ابن‌سینا میان جسم و روح تمایز قائل می‌شود، اما ملاصدرا با طرح نظریه حرکت جوهری، این دوگانگی را به شکل دیگری تبیین می‌کند. از نگاه ملاصدرا، انسان با جسم آغاز می‌شود و نفس در فرایند حرکت جوهری و تکامل وجودی شکل می‌گیرد.
قره تأکید کرد: بر اساس این دیدگاه، جسم و نفس دو امر کاملاً جدا از یکدیگر نیستند، بلکه در یک فرایند پویا و متقابل بر هم اثر می‌گذارند. همان‌طور که تقویت جسم می‌تواند بر رشد نفس اثر بگذارد، تقویت روح و نفس نیز می‌تواند بر توانایی‌های جسمانی تأثیر داشته باشد.
وی افزود: اگر این نگاه را بپذیریم، تربیت بدنی دیگر صرفاً تربیت جسم نیست، بلکه باید به تربیت هم‌زمان جسم و نفس توجه کند.
از مدال‌آوری تا تربیت انسان
قره با انتقاد از محدود شدن نگاه ورزش ایران به مدال‌آوری گفت: وزارت ورزش، دانشگاه‌ها و مراکز آموزشی باید در کنار توجه به ورزش قهرمانی، به همگانی شدن ورزش و نقش آن در رشد انسان توجه کنند.
وی با اشاره به الگوی جهان‌پهلوان تختی ادامه داد: ما همچنان به تختی افتخار می‌کنیم، زیرا در کنار توانایی جسمانی، یک الگوی اخلاقی و روحانی نیز داشت. مربی و نظام تربیتی او تنها به جسم توجه نمی‌کردند، بلکه بعد روحانی و اخلاقی قهرمان نیز مورد توجه بود.
قره با اشاره به جایگاه تربیت روحانی در حوزه‌های علمیه و تربیت جسمانی در دانشکده‌های علوم ورزشی گفت: جای تقویت قوای بدنی در حوزه‌های علمیه و جای تقویت قوای روحانی و نفسانی در دانشکده‌های علوم ورزشی خالی است. این دو باید در کنار یکدیگر رشد کنند.
وی تأکید کرد: اگر نقش ورزش در تعالی نفس انسانی شناخته شود و قهرمانان از نظر جسمانی و روحانی تربیت شوند، می‌توان به ورزش قهرمانی نیز نگاه متفاوتی داشت. همان‌طور که در آموزه‌های دینی بر ویژگی‌هایی مانند «قوی» و «امین» بودن تأکید شده، قهرمان نیز باید هم از نظر جسمانی و هم از نظر اخلاقی و روحانی تربیت شود.
نفس و بدن در تعاملی دوسویه
روح‌الله سوری در ادامه نشست گفت: در فلسفه، به‌ویژه فلسفه اسلامی، نفس به‌عنوان حقیقتی غیر از بدن در نظر گرفته می‌شود که منشأ آگاهی، اراده و بسیاری از توانایی‌های انسانی است. اینکه نفس مادی یا مجرد باشد، بحثی فلسفی است، اما برای بحث حاضر همین اندازه کافی است که بپذیریم در انسان منشأیی برای آگاهی، تفکر، اختیار و اراده وجود دارد که آن را نفس می‌نامیم.
وی افزود: میان نفس و بدن رابطه‌ای دوسویه برقرار است؛ همان‌طور که بدن بر نفس تأثیر می‌گذارد، نفس نیز بر بدن اثر می‌گذارد.
سوری برای توضیح این رابطه به تجربه‌های روزمره اشاره کرد و گفت: کم‌خوابی، بیماری، تغذیه نامناسب و دیگر حالات جسمانی می‌توانند تمرکز، بردباری، خلاقیت و توانایی‌های ذهنی انسان را کاهش دهند. در مقابل، حالات نفسانی مانند ترس، خشم و خجالت نیز آثار جسمانی دارند؛ برای مثال ترس می‌تواند باعث تغییر رنگ چهره و تغییر فشار خون شود و خشم نیز ضربان قلب و واکنش‌های بدنی را افزایش دهد.
ورزش و آزادسازی ظرفیت‌های جسمانی و روانی
سوری در پاسخ به این پرسش که آیا این رابطه باید به تقویت بیشتر روان‌شناسی ورزش منجر شود، گفت: روان‌شناسی ورزش ضروری است، اما در کنار آن باید به مفهوم نفس‌شناسی نیز توجه کرد.
وی افزود: در ورزش حرفه‌ای گاهی ورزشکار از نظر جسمانی توانایی بالایی دارد، اما به دلیل ترس، ناامیدی یا فشار روانی نمی‌تواند تمام توان خود را نشان دهد. به همین دلیل بسیاری از تیم‌های ورزشی از روان‌شناس استفاده می‌کنند.
سوری با اشاره به برخی سنت‌های ورزشی شرقی ادامه داد: در ورزش‌هایی مانند کونگ‌فو و برخی ورزش‌های رزمی، علاوه بر تمرین‌های جسمانی، مراقبه و خودکاوی نیز وجود دارد. دلیل آن این است که این سنت‌ها رابطه نفس و بدن را در نظر می‌گیرند. گاهی پس از تمرین‌های ذهنی و مراقبه، توان جسمانی فرد افزایش پیدا نمی‌کند، اما توانایی او برای آزاد کردن ظرفیت جسمانی بیشتر می‌شود.
ورزش به مثابه یک تجربه اجتماعی
بیتا مدنی در ادامه با بیان اینکه بحث خود را از منظر جامعه‌شناسی تفسیری دنبال می‌کند، گفت: تعالی نفس وضعیتی ثابت و از پیش تعیین‌شده نیست که انسان یک‌بار به آن برسد و کار تمام شود. انسان دارای ابعاد جسمانی و روحانی توأمان است و این ابعاد در جریان تجربه واکنش دائماً بازسازی می‌شوند.
وی با تبیین رویکرد پراگماتیسم افزود: ورزش را نباید صرفاً یک فعالیت جسمانی دانست؛ ورزش یک موقعیت تجربی و اجتماعی است که فرد در آن با قواعد، شکست، موفقیت، رقابت و همکاری مواجه می‌شود و از خلال این مواجهه، خود را می‌شناسد و تعریف می‌کند.
مدنی تأکید کرد: از نگاه پراگماتیسم، ورزش را نباید فقط بر اساس تعریف نظری آن فهمید، بلکه باید دید ورزش در عمل و در تجربه زیسته چه پیامدهایی برای فرد و جامعه ایجاد می‌کند.
ورزش؛ میدان آزمون، خطا و بازسازی خود
این جامعه‌شناس ادامه داد: از خلال تجربه و مواجهه با واقعیت در موقعیت ورزشی، کنشگر ورزشی دست به تفسیر، کنش، ارزیابی پیامدها و بازاندیشی می‌زند و همین فرایند به بازسازی «خود» کمک می‌کند.
وی با اشاره به دیدگاه چارلز سندرز پیرس گفت: معنای یک مفهوم در پیامدهای عملی و قابل تجربه آن آشکار می‌شود. بنابراین در ورزش نیز باید دید تجربه ورزشی چه تغییری در انسان ایجاد می‌کند.
مدنی افزود: ورزش نوعی آزمون عملی است؛ فرد توانایی‌های خود را می‌آزماید، با محدودیت‌ها مواجه می‌شود، خطا می‌کند و از خلال تجربه، کنش بعدی خود را اصلاح می‌کند. بنابراین چرایی ورزش در فرایند تجربه، آزمون و خطا و اصلاح نمود پیدا می‌کند.
وی با اشاره به دیدگاه جان دیویی ادامه داد: از منظر دیویی، ورزش صرفاً وسیله‌ای برای رسیدن به سلامت، قهرمانی یا کسب مدال نیست، بلکه خود تجربه ورزشی ارزشمند است. فرد در موقعیت ورزشی حل مسئله می‌کند، تصمیم می‌گیرد، همکاری می‌کند و حتی شکست را می‌تواند به تجربه‌ای برای یادگیری و رشد تبدیل کند.
ورزش و شکل‌گیری هویت اجتماعی
مدنی با اشاره به اندیشه جرج هربرت مید گفت: ورزش می‌تواند عرصه‌ای برای شکل‌گیری و بازسازی خود باشد. فرد در جریان ورزش با هم‌تیمی، رقیب، مربی، تماشاگر و هوادار مواجه است و باید قواعد بازی را بفهمد، واکنش دیگران را پیش‌بینی کند و خود را از منظر دیگران ببیند.
وی افزود: در این فرایند، فرد میان انتظارات اجتماعی و کنش خلاقانه خود در رفت‌وآمد است. یک ورزشکار در موقعیت‌های مختلف تصمیم می‌گیرد، واکنش نشان می‌دهد و از خلال این انتخاب‌ها به خودآگاهی و بازاندیشی می‌رسد.
مدنی با اشاره به دیدگاه هربرت بلومر نیز گفت: معانی در فرایند تفسیر فرد از موقعیت تعدیل و دگرگون می‌شوند. بنابراین حتی شکست نیز می‌تواند به تعالی نفس منجر شود؛ گاهی شکست می‌تواند بیش از پیروزی به یادگیری و بازسازی فرد کمک کند.
وی در جمع‌بندی گفت: از نگاه پراگماتیسم، ورزش را باید فرایندی از تولید معنا و بازسازی خود دانست، نه صرفاً رابطه‌ای میان چند متغیر یا ابزاری برای دستیابی به اهداف بیرونی.
ورزش؛ فعالیتی ضروری برای حرکت به سوی کمال
قره در ادامه با تأکید بر ضرورت ورزش گفت: ورزش یک فعالیت اجباری برای انسانی است که می‌خواهد در مسیر کمال حرکت کند؛ زیرا میلیون‌ها سلول در بدن انسان در حال حرکت و فعالیت هستند و این فعالیت‌ها به‌صورت تخصصی و هماهنگ با یکدیگر انجام می‌شوند.
وی افزود: در کل عالم نیز حرکت، تخصص و هماهنگی وجود دارد و انسان در میان این نظام عظیم، وظیفه دارد هماهنگی میان فعالیت‌های درونی بدن خود و جهان پیرامون را برقرار کند. از این منظر، ورزش فقط یک فعالیت جسمانی نیست، بلکه فعالیتی جسمانی، فرهنگی و نفسانی است.
قره با تأکید دوباره بر جایگاه فلسفه در علوم ورزشی گفت: جای فلسفه در دوره‌های کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری علوم ورزشی خالی است و باید به این مسئله توجه شود. همچنین آموزش ورزش همگانی باید جایگاه جدی‌تری در نظام دانشگاهی و ورزشی کشور پیدا کند.
ورزش و تأثیر آن بر مغز و روان
وی با اشاره به سازگاری بدن با تمرین گفت: بدن خود را با فشارهای مورد نیازش هماهنگ می‌کند؛ بدن ضعیف با ورزش قوی می‌شود. حتی در علوم اعصاب نیز مفهوم انعطاف‌پذیری عصبی نشان می‌دهد که ورزش می‌تواند از طریق بهبود گردش خون و تغذیه مغز بر ارتباطات عصبی، ادراک، نشاط، سلامت و خلق‌وخو تأثیر بگذارد.
قره تأکید کرد: چه انسان به دین و خداوند معتقد باشد و چه نباشد، فعالیت ورزشی برای همه انسان‌ها ضروری است؛ زیرا ورزش به هماهنگی حرکت‌های درونی و بیرونی انسان کمک می‌کند.
وی گفت: ورزش ایران نباید در تربیت بدنی محدود شود، بلکه باید تربیت جسمانی و روحانی را هم‌زمان دنبال کند. اگر توانایی‌های اساتید علوم ورزشی و استادان علوم حوزوی در مسیر تربیت قهرمان با یکدیگر جمع شوند، می‌توان به نتایج بسیار بالاتری در ورزش دست یافت.
ورزش؛ تنظیم بدن و تمرین اراده
سوری در جمع‌بندی سخنان خود گفت: ورزش از دو جهت می‌تواند در تعالی نفس انسان مؤثر باشد؛ نخست از طریق تنظیم بدن و دوم از طریق تمرین و تقویت توانایی نفس برای کنترل بدن.
وی با اشاره به دیدگاه ابن‌سینا افزود: ابن‌سینا در تبیین آمادگی برخی افراد برای دریافت پیام الهی، به اعتدال مزاج و آمادگی بدنی آنان توجه می‌کند. از این منظر، وقتی بدن در تعادل باشد، توان و آزادی بیشتری برای فعالیت‌های نفسانی و معنوی باقی می‌ماند.
سوری ادامه داد: ورزش از طریق تنظیم بدن، سوخت‌وساز و ایجاد تعادل جسمانی، انسان را از بسیاری از بیماری‌ها و مشکلات دور می‌کند و در نتیجه، توان نفس برای تفکر، اخلاق و امور متعالی افزایش می‌یابد.
وی در ادامه، رابطه ورزش و اخلاق را مورد توجه قرار داد و گفت: انسان اگر نتواند بدن و تمایلات آن را مدیریت کند، ممکن است گرفتار خودشیفتگی، غرور و رفتارهای غیراخلاقی شود. ورزش می‌تواند تمرینی برای مدیریت اقتضائات بدن باشد.
ورزش؛ تمرین اراده و خودکنترلی
سوری افزود: وقتی انسان با وجود خستگی، تشنگی یا تمایل به خواب، تصمیم می‌گیرد تمرین کند، در واقع اراده و تصمیم نفس را بر بدن حاکم می‌کند. تمرین‌های سخت ورزشی، به‌ویژه در ورزش‌های حرفه‌ای و رزمی، نمونه‌ای از همین فرایند هستند.
وی گفت: در عرفان و اخلاق نیز از «ریاضت» سخن گفته می‌شود؛ یعنی تمرین اینکه نفس خواسته متعالی خود را بر بدن تحمیل کند. ورزش می‌تواند زمینه‌ای برای کسب همین مهارت باشد و فرد بعداً این توانایی را در زندگی شخصی، کاری و اجتماعی خود به کار بگیرد.
سوری در پایان گفت: ورزش از یک سو با تنظیم بدن به تنظیم و تعالی نفس کمک می‌کند و از سوی دیگر، مهارت کنترل نفس بر بدن را افزایش می‌دهد. افزون بر این، ورزش میدان آزمون، شکست و موفقیت است و فرد در همین فراز و فرودها، هویت خود را بازتعریف می‌کند. بنابراین ورزش تنها یک مهارت بدنی نیست، بلکه می‌تواند فرایندی برای شکل‌گیری شخصیت، خودآگاهی، یادگیری و تعالی انسان باشد.