اکرم خمسه‌ای در «سمپوزیوم روان‌شناسی زنان در جهان امروز؛ گستره و پویایی‌ها»/ تایید اجتماعی الگوریتمی؛ عامل شکل‌دهنده به هویت دختران نسل Z / به جای تقابل با نسل Z ؛ باید به سمت تعامل با آن حرکت کنیم
به گزارش روابط عمومی خانه اندیشمندان علوم انسانی، سمپوزیوم «روان‌شناسی زنان در جهان امروز: گستره و پویایی‌ها» به همت گروه تخصصی روان‌شناسی زنان انجمن روان‌شناسی ایران و با همکاری گروه روان‌شناسی خانه اندیشمندان علوم انسانی، جمعه ۲۷ شهریورماه ۱۴۰۵ به‌صورت حضوری و آنلاین، در کتابخانه ملی ایران برگزار گردید.
در این نشست، دکتر شیوا دولت‌آبادی، دکتر فرشته موتابی و دکتر فاطمه شفیعی به سخنرانی پرداختند و فایل صوتی سخنرانی دکتر فاطمه کشاورز برای حاضران پخش شد. این رویداد با مدیریت علمی دکتر اکرم خمسه‌ای و دبیری اجرایی دکتر الهامه اشتاد برگزار گردید.
نسل Z؛ نسلی شکل‌گرفته در جهان دیجیتال
اکرم خمسه‌ای، مدیر گروه تخصصی روان‌شناسی زنان در انجمن روان‌شناسی ایران، در سخنرانی خود با عنوان «ویژگی‌های روان‌شناختی دختران و زنان نسل Z گفت: رشد و تحول انسان علاوه بر تأثیرپذیری از عوامل زیستی، روان‌شناختی، اجتماعی و فرهنگی، عمیقاً تحت تأثیر تجارب نسلی قرار می‌گیرد. نسل به گروهی از افراد گفته می‌شود که در یک برهه زمانی زندگی می‌کنند، با رویدادهای خاصی شکل می‌گیرند، نظام ارزشی مشترکی دارند و با فرایندهای فکری مشابه به موقعیت‌های مشابه پاسخ می‌دهند.
او ادامه داد: در گذشته بازه‌ای حدود ۲۵ سال برای نسل‌ها در نظر گرفته می‌شد؛ یعنی فاصله زمانی میان تولد والدین تا تولد نخستین فرزند آنها. اما به دلیل تغییرات اجتماعی و جمعیت‌شناختی، این بازه امروزه مورد بازنگری قرار گرفته است. برای مثال، اگر در گذشته یک مادر در ۱۸سالگی فرزندآوری می‌کرد، امروز به طور متوسط فرزندآوری در حدود ۳۰سالگی اتفاق می‌افتد و به همین دلیل، فاصله میان نسل‌ها به حدود ۱۵ سال کاهش یافته است.
خمسه‌ای افزود: از دهه ۱۹۲۰ تقسیم‌بندی نسل‌ها شکل گرفت و پنج گروه نسلی شناخته شدند. نسل خاموش که در فاصله سال‌های ۱۳۰۶ تا ۱۳۲۴ متولد شده‌اند، به دلیل اینکه در چارچوب سیستم اجتماعی کار می‌کردند، محتاط، کم‌خطرپذیر و بیشتر سر به زیر بودند و به آنها سنت‌گرایان نیز گفته می‌شود. پس از آن نسل انفجار جمعیت یا بیبی‌بومرها قرار دارد که پس از جنگ جهانی دوم شکل گرفتند و به وفاداری نهادی، اخلاق کاری و پیروی از چارچوب‌های اجتماعی اهمیت می‌دادند. پس از آنها نسل X؛ سپس نسل هزاره که گذار و انتقال به اینترنت را تجربه کرد و در ادامه نسل Z قرار گرفت.
نسل Z و تجربه زیست در جهان به‌هم‌پیوسته
او درباره نسل Z گفت: این نسل در فاصله سال‌های ۱۹۹۷ تا ۲۰۱۲، تقریباً از دهه ۱۳۷۰ تا دهه ۱۳۹۰، متولد شده است. هر نسل با نظام ارزشی خاصی متمایز می‌شود و در تکامل اجتماعی به شیوه‌ای خاص تأثیر می‌گذارد. برای نسل Z از تعابیری مانند نسل آیکون‌ها، نسل آیپد، نسل اینترنت، نسل دیجیتال و بومیان دیجیتال نیز استفاده می‌شود و قرار است پس از آن نسل‌های آلفا، بتا، گاما و دلتا قرار بگیرند.
خمسه‌ای ادامه داد: نسل Z چه دختر و چه پسر، در جهانی به‌هم‌پیوسته و در یک جهان دیجیتال رشد کرده است. فناوری برای آنها مانند زبان مادری و حتی مانند هوایی است که تنفس می‌کنند و در تمام وجوه شخصیت آنها رسوخ کرده است. آنها رویدادهایی مانند ۱۱ سپتامبر، همه‌گیری کووید ۱۹، قرنطینه و آموزش مجازی، رکود اقتصادی، نابرابری‌های اجتماعی و جنبش‌ها و نهضت‌های اجتماعی را تجربه کرده‌اند. این نسل همچنین با تغییرات مربوط به نظم جهانی و موضوعاتی مانند چندجانبه‌گرایی مواجه بوده است.
او افزود: این نسل بیش از آنکه شبیه والدین خود باشد، شبیه زمانه خودش و محصول زمانه خودش است و بیش از هر چیز دیگری با فناوری عجین شده است. بررسی‌هایی که از طریق سازمان‌های بین‌المللی و پیمایش‌های بین‌المللی در گروه‌های مختلف، با دامنه نمونه‌ای از حدود ۲۰۰ تا ۲۴ هزار نفر در سه تا ۳۰ کشور و در گروه سنی ۱۱ تا ۲۹ سال، در فاصله سال‌های ۲۰۱۲ تا ۲۰۲۵ انجام شده، به برخی مؤلفه‌های مشترک در این نسل اشاره دارد.
خمسه‌ای تأکید کرد: البته نسل یک پدیده یکپارچه و یکدست نیست و در درون آن تفاوت‌هایی وجود دارد، اما وجوه مشترکی نیز میان آنها دیده می‌شود. جهانی‌شدن و ارتباط میان فرهنگ‌ها در این نسل به شکلی اتفاق افتاده که پیش از این وجود نداشته است. سبک زندگی آنها از آسیا تا اروپا و آمریکا، در بسیاری از وجوه به یکدیگر نزدیک شده و در این جهان بی‌سیم، بدون رعایت مرزهای جغرافیایی، با فرهنگ‌های مختلف ارتباط برقرار می‌کنند.
او ادامه داد: نسل Z بسیار پرتحرک است و پیش از فناوری و همزمان با آن، ذهنی پویا و متحرک دارد. از سوی دیگر، دنیای بصری در زندگی آنها مسلط است؛ زیرا از طریق نشانه‌های بصری می‌توانند بدون نیاز به واژه‌ها و جملات، از مرزهای زبانی عبور کنند.
سلامت روان نسل Z؛ از اضطراب تا اختلال خواب
خمسه‌ای درباره سلامت روان نسل Z گفت: بر اساس همان تحقیقات گسترده، وضعیت سلامت روان این نسل در سطح جهانی نگران‌کننده است. اضطراب و افسردگی در میان آنها افزایش پیدا کرده و این مسئله به یک پدیده جهانی تبدیل شده است. میزان زمانی که آنها در شبکه‌های اجتماعی و فضای دیجیتال صرف می‌کنند، در کنار کاهش خواب، می‌تواند با اختلال خواب، کاهش تمرکز، بی‌ثباتی و نوسانات خلقی و برخی اختلالات روان‌شناختی همراه باشد.
او افزود: میزان زمانی که نسل Z در شبکه‌ها می‌گذراند، در مقایسه با بسیاری از فعالیت‌های دیگر بالاست. آنها مانند یک بوم نقاشی، شخصیت و هویت خود را روی صفحات نمایش به تصویر می‌کشند. در ارزیابی این بوم نقاشی دو رویکرد مثبت و منفی وجود دارد.
خمسه‌ای درباره رویکرد منفی اظهار کرد: در رویکرد منفی گفته می‌شود که این نسل اگرچه به فناوری مجهز است، اما ممکن است استفاده از فناوری لزوماً به افزایش سواد آنها منجر نشده باشد؛ ممکن است کمتر مطالعه کنند یا در برخی بررسی‌های شناختی و عصب‌روان‌شناختی، تغییراتی در حافظه و فرایندهای عاطفی و هیجانی آنها دیده شود. در بازی‌های ویدیویی نیز به دلیل سرعت بالای پردازش، این احتمال مطرح شده است که پردازش اطلاعات در آنها سطحی‌تر شود.
او در مقابل به رویکرد مثبت اشاره کرد و گفت: در رویکرد مثبت گفته می‌شود که کارکرد مغز می‌تواند بهتر شده باشد، هماهنگی دست و چشم افزایش پیدا کند، دید پیرامونی بهتر شود و درک اشیا، محرک‌ها و بازشناسی تصاویر تقویت شود. آنها می‌توانند میان کار و زندگی و میان کار و بازی تعادل ایجاد کنند و حتی از دل سرگرمی، کار ایجاد کنند. همچنین توانایی انجام چند کار به صورت همزمان را دارند و به دلیل تمایل به تغییر امور و تغییر قواعد بازی، می‌توانند در تغییر جهان نقش داشته باشند.
هویت دختران نسل Z در سایه تأیید اجتماعی الگوریتمی
خمسه‌ای درباره ویژگی‌های روان‌شناختی دختران نسل Z گفت: دختران نسل Z علاوه بر ویژگی‌های مشترک این نسل، در دوره شکل‌گیری هویت جنسیتی نیز با تغییراتی مواجه‌اند. جنسیت‌سازی اجتماعی که با جنس زیست‌شناختی متفاوت است، در میان آنها با همسویی بیشتری همراه شده و تفاوت‌های جنسیتی را بیشتر می‌پذیرند. در نتیجه، باورهای فرهنگی مشترک درباره زنانگی و مردانگی در میان آنها کاهش پیدا کرده است.
او ادامه داد: دوره نوجوانی، دوره شکل‌گیری هویت است و هویت یکی از مراحل حساس زندگی هر فرد محسوب می‌شود؛ اینکه من چه کسی هستم و چه جایگاهی در جهان دارم. در گذشته شکل‌گیری هویت بیشتر از طریق تعاملات اجتماعی و ارتباطات چهره‌به‌چهره اتفاق می‌افتاد، اما امروز بخشی از آن از طریق محاسبات پیچیده الگوریتمی شکل می‌گیرد و نوعی تأیید اجتماعی الگوریتمی به وجود آمده است.
خمسه‌ای توضیح داد: همه ما نیاز داریم مورد پذیرش، احترام و محبوبیت قرار بگیریم، اما در تأیید اجتماعی الگوریتمی، این توجه و پذیرش از طریق محاسبات پیچیده ماشین صورت می‌گیرد. برای مثال، اگر دختری از نسل Z پستی منتشر کند، منتظر می‌ماند ببیند چند لایک، کامنت، دنبال‌کننده و بازدید دریافت کرده است. در نتیجه، معیار درونی او برای ارزیابی خودش می‌تواند بر اساس معیارهای بیرونی شکل بگیرد و همین مسئله اضطراب عملکرد ایجاد کند؛ اینکه آیا پستی که گذاشته، لایک می‌گیرد یا نه.
او افزود: دختران نسل Z ممکن است بخواهند آواتاری بی‌نقص از خودشان در شبکه‌ها ارائه دهند؛ یک نسخه مجازی و دیجیتال که لزوماً با نسخه واقعی آنها همخوان نیست. در نتیجه، تضادی میان خود واقعی و خود آرمانی شکل می‌گیرد که می‌تواند منشأ اضطراب باشد. آنها همچنین خودشان را با دیگرانی مقایسه می‌کنند که ممکن است تنها واقعیت‌های ظاهری زندگی خود را به نمایش گذاشته باشند و این مقایسه می‌تواند زمینه‌ساز افسردگی شود.
خمسه‌ای گفت: زمانی که دختران نسل Z در شبکه‌های اجتماعی می‌گذرانند، گاهی می‌تواند به نوعی مسکن دیجیتال تبدیل شود؛ یعنی برای فرار از تنهایی، اضطراب یا شرایطی که دوست ندارند، از فضای دیجیتال برای تنظیم هیجان‌های درونی خود استفاده کنند. در برخی گروه‌های این نسل، از جمله دختران آسیایی، دختران رنگین‌پوست و دختران اسپانیایی، میزان افسردگی و خودکشی بالا گزارش شده است.
او ادامه داد: در کنار این ویژگی‌ها، دختران نسل Z به فعالیت‌های جمعی و فعالیت‌هایی که به تغییرات اقلیمی و محیطی مربوط می‌شود، علاقه‌مند هستند. آنها خواهان تصمیم‌گیری مستقل در زمینه شغل، تحصیل و روابط خود هستند و می‌خواهند در این زمینه‌ها استقلال داشته باشند.
از خودکارآمدی تا عاملیت زنان نسل Z
خمسه‌ای با اشاره به ویژگی‌های روان‌شناختی زنان نسل Z گفت: امروزه روان‌شناسی دیگر زندگی را یک منطقه امن و راحت نمی‌داند؛ زندگی یک چالش است و مستلزم آن است که ما همواره با چالش‌ها از طریق انطباق و سازگاری فعالانه مواجه شویم. سه ویژگی مهم زنان نسل Z خودکارآمدی، عاملیت و تاب‌آوری است.
او درباره خودکارآمدی توضیح داد: خودکارآمدی یعنی صفات و استعدادهای خودم را بشناسم و با کوشش و تلاش خودم، بدون اتکا به دیگری و با توجه به موانعی که وجود دارد، بتوانم به یک نتیجه مطلوب یا هدفم برسم. زنان نسل Z از لحاظ خودکارآمدی بسیار فعال هستند و در کارآفرینی و اکوسیستم مالی نیز نقش دارند.
خمسه‌ای افزود: در طول تاریخ، عاملیت زنان کمتر بوده است. آنها بیشتر سوژه زندگی خودشان نبودند، بلکه ابژه تصمیمات خانوادگی و اجتماعی بودند، اما امروز زنان خودشان سرنوشت خود را می‌نویسند و به عاملیت و خودباوری رسیده‌اند. در کنار این مسئله، تاب‌آوری نیز اهمیت دارد؛ هرچند تاب‌آوری می‌تواند تحت تأثیر عوامل مختلفی قرار داشته باشد و شکننده باشد.
او با اشاره به نمونه‌هایی از زنان در شرایط بحرانی گفت: نمونه شاخص تاب‌آوری را می‌توان در مادران و خواهران فاجعه میناب دید که تاب‌آوری آنها همچنان پابرجا مانده است. شناخت این ویژگی‌ها با توجه به سالمند شدن جمعیت و اهمیت جذب و به‌کارگیری نیروهای جوان برای جوامع اهمیت دارد و می‌تواند به جای تقابل نسل‌ها، زمینه تعامل میان آنها را فراهم کند.
ضرورت کاهش شکاف نسلی و تغییر شیوه مدیریت
خمسه‌ای در ادامه بر اهمیت شناخت نسل Z تأکید کرد و گفت: شناخت این نسل می‌تواند به کاهش شکاف نسلی، افزایش دیدگاه‌های مشترک میان نسل‌ها و کاهش تضاد میان آنها کمک کند. به جای تقابل باید تعامل شکل بگیرد و ابزار مهم این تعامل، شناخت رفتار است.
او افزود: با توجه به اینکه ۸۸ درصد این جمعیت از سیستم‌های سلسله‌مراتبی و عمودی گریزان هستند و به سیستم‌های توافقی بیشتر از سیستم‌های دستوری اهمیت می‌دهند، به یک پدیده نوین به نام «هولاکراسی» نیازمند هستیم؛ یک سیستم مدیریتی انعطاف‌پذیر که در آن مدیریت در کل سیستم توزیع و تمرکززدایی شود.
خمسه‌ای ادامه داد: ما باید در برابر این نسل انعطاف بیشتری داشته باشیم و به شکل توافقی با آنها کار کنیم. اختیارات این نسل باید بیشتر شود و در کنار آن، مسئولیت‌خواهی و مسئولیت‌پذیری نیز وجود داشته باشد. توزیع عادلانه قدرت باید صورت بگیرد و قدرت در مراجع مختلف، از خانواده و مدرسه گرفته تا محیط‌های شغلی، به شکل دیگری توزیع شود.
او در پایان گفت: دختران و زنان نسل Z در دهه‌های آینده نقش مهمی در اقتصاد و شکوفایی اجتماعی خواهند داشت. اگر با انعطاف‌پذیری بیشتری با آنها برخورد شود، می‌توانند معماران برجسته ساختن آینده جوامع باشند.