محمود صدری در نشست «چالش‌های ژئوپلیتیکی ایران و سناریوهای پیش رو»/ ما در جنگ ۴۰ روزه فرصت کم‌نظیری برای بهبود موقعیت دیپلماتیک داشتیم/ تحولات یمن و عراق در آینده معادلات منطقه‌ای تأثیرگذار خواهد بود
به گزارش روابط عمومی خانه اندیشمندان علوم انسانی، نشست تخصصی «چالش‌های ژئوپلیتیکی ایران و سناریوهای پیش رو»، به همت خانه اندیشمندان علوم انسانی و با همکاری انجمن ژئوپلیتیک ایران، سه‌شنبه ۱۴ مهرماه ۱۴۰۵ با حضور جمعی از دیپلمات‌ها و استادان برجسته سیاست خارجی، در مرکز نشر دانشگاهی برگزار شد.
در این نشست که به مدیریت دکتر ابراهیم رومینا برگزار گردید، سخنرانان با واکاوی تحولات راهبردی، به بررسی و تحلیل سناریوهای پیشِ‌روی کشور در عرصه دیپلماسی بین‌المللی پرداختند.
ابراهیم رومینا، استاد جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیک دانشگاه تربیت مدرس، در آغاز این نشست با اشاره به رسالت خانه اندیشمندان علوم انسانی در برگزاری نشست‌های علمی، اظهار کرد: در این نشست با عنوان «چالش‌های ژئوپلیتیکی ایران و سناریوهای پیش رو» تلاش می‌شود ابعاد مختلف وضعیت ژئوپلیتیکی ایران و تحولات پیش‌رو بررسی شود. در این نشست دکتر کوروش احمدی، دیپلمات پیشین در سازمان‌های بین‌المللی، دکتر عبدالرضا فرجی‌راد، استاد و پژوهشگر حوزه جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیک و دکتر محمود صدری، سفیر پیشین در کوبا و رومانی دیدگاه‌های خود را مطرح خواهند کرد.
وی همچنین از همکاری مرکز نشر دانشگاهی و انجمن ژئوپلیتیک ایران در برگزاری این برنامه تشکر کرد و افزود: حضور استادانی با تجربه علمی و دیپلماتیک می‌تواند به تحلیل دقیق‌تر تحولات جاری و سناریوهای احتمالی پیش روی ایران کمک کند.
محمود صدری، سفیر پیشین ایران در کوبا و رومانی، با اشاره به شرایط ایران در جریان جنگ گفت: وضعیت ایران در آن مقطع وضعیت خوبی بود و اگر سیاستمداران دقت می‌کردند و از آن فرصت خوب استفاده می‌کردند، به نظر می‌رسید که ایران هم در جنگ توانسته بود، نه می‌گویم با پیروزی، اما با موفقیت از وضعیت جنگی خارج شود و هم می‌توانست در موقعیت سیاسی خوبی قرار بگیرد و دستاوردهای دیپلماتیک خوبی را همراه با جنگ برای ایران رقم بزند.
ترامپ در آن مقطع وضعیت خوبی نداشت. از یک طرف، اروپایی‌ها به دلیل مواضع ترامپ درباره روسیه و ناتو، دید بسیار منفی نسبت به او داشتند. برای اولین بار، صدراعظم آلمان از شرایطی که برای ایران ایجاد شده بود دفاع می‌کرد، جنگ را محکوم و خواهان پایان آن بود. این همان صدراعظمی بود که در جریان حمله اسرائیل گفته بود ما کارهای کثیف را به اسرائیل می‌سپاریم، اما در اینجا موضع منفی علیه ترامپ گرفت.
مخالفت اروپا و کشورهای منطقه با ادامه جنگ
صدری ادامه داد: در منطقه نیز به دلیل ترس و هراسی که کشورهای منطقه از هدف قرار گرفتن زیرساخت‌هایشان و از بین رفتن اهداف اقتصادی‌شان داشتند، خواهان رفع تنش بودند و برای کاهش تنش فشار می‌آوردند. در واقع، نوعی مخالفت با جنگ، تنش و ادامه جنگ از سوی کشورهای منطقه وجود داشت.
وی افزود: از جانب دیگر، اسرائیل حالت تهاجمی داشت و تندروهای اسرائیلی صحبت‌هایی درباره منطقه مطرح کرده بودند که کشورهای خلیج فارس را بسیار حساس کرده بود. در همان حال، تنش‌هایی نیز میان اسرائیل و ترکیه وجود داشت و حتی اسرائیل در مقطعی پاکستان را تهدید کرده بود. بنابراین فضای منطقه نسبت به اسرائیل نیز منفی بود.
صدری با اشاره به فضای تبلیغاتی ایجادشده در جریان جنگ اظهار کرد: در فضای تبلیغاتی، آمریکا به عنوان یک کشور متجاوز معرفی شده بود و با کشتاری که در ایران و در مدرسه میناب از غیرنظامیان صورت گرفت، فضای منفی بسیار زیادی در سطح جهان نسبت به آمریکا ایجاد شده بود.
وی گفت: بنابراین می‌توانیم بگوییم جنگ ۱۲ روزه و به‌خصوص جنگ ۴۰ روزه، فضای سیاسی و تبلیغاتی را به نفع ایران رقم زده بود. از نظر نظامی نیز ایران خود را نشان داده بود و ضعف‌های عمده‌ای در زمینه نظامی آمریکا وجود داشت. در چنین فضایی، ترامپ بهترین امتیازات را به ایران داد.
توافق ۱۴ ماده‌ای؛ فرصتی که به گفته صدری از دست رفت
این سفیر پیشین ایران در ادامه با اشاره به توافق ۱۴ ماده‌ای گفت: توافق ۱۴ ماده‌ای که ایران به دست آورد، بسیار بسیار مهم بود و شاید در تاریخ ایران بی‌نظیر باشد؛ نه فقط در جمهوری اسلامی. می‌توانیم بگوییم آن چیزی که ترامپ می‌گفت ایران باید تسلیم شود، خودش به نوعی تسلیم ایران شده بود.
صدری ادامه داد: اگر این ۱۴ ماده اجرا می‌شد، ایران هم در زمینه نظامی و هم در زمینه سیاسی امتیازات بسیار خوبی به دست می‌آورد، به‌خصوص اینکه از تحریم‌ها رها می‌شدیم. وضعیت اقتصادی خودمان را می‌توانستیم بهبود بدهیم و در سطح جهان نیز پرستیژ ایران بیشتر می‌شد. کشورهای مختلف می‌آمدند و با ایران کار می‌کردند و وضعیت مطلوبی برای ایران رقم می‌خورد.
وی تأکید کرد: متأسفانه بسیاری از افراد تلاش کردند این ۱۴ ماده به جایی نرسد. خود آمریکایی‌ها و تندروها کاملاً مخالف بودند. حتی در میان طرفداران ترامپ نیز گفته شد که این چه توافقی است که تو انجام داده‌ای. آقای روبیو که به منطقه آمد، درست است که آنها تنش نمی‌خواستند و می‌خواستند صلح برقرار شود، اما حاضر نبودند امتیازات بزرگی را که آمریکا به ایران داده بود بپذیرند.
صدری افزود: در آن اجلاسی که با وزرای خارجه کشورهای خلیج فارس و کشورهای عربی برگزار شد، آنها مخالفت خودشان را با این تفاهم نشان دادند. متأسفانه مقامات ما این مسئله را خوب درک نکردند و فرصت‌ها را خوب نگرفتند. اینها بهترین فرصت‌ها بود و اتفاقی افتاد که بهانه‌ای به آمریکا داد تا کل توافق را زیر سؤال ببرد.
از دست رفتن موقعیت مطلوب ایران
وی با طرح این پرسش که «الان موقعیت چگونه است؟» گفت: ما این موقعیت بسیار مطلوب را از دست دادیم؛ موقعیتی که هم فضای جهانی به نفع ما بود، هم فضای منطقه‌ای و هم امکان اینکه بعد از آن، با توجه به مسئله انتقام، مقامات به یک تفاهم با ما برسند.
صدری در ادامه به اهمیت تنگه هرمز اشاره کرد و گفت: مسئله هرمز نیز در آن زمان بسیار اهمیت داشت. یکی از فاکتورهایی که ترامپ را آماده کرد تا به این تفاهم برسد، این بود که ما تنگه هرمز را بسته بودیم. در اوایل جنگ، تنگه هرمز یک اهرم و ابزار بسیار خوبی برای ما بود.
وی سپس با مقایسه شرایط آن مقطع با وضعیت بعدی اظهار کرد: ترامپ در داخل آمریکا موقعیت ضعیفی دارد. طبق نظرسنجی‌ها و مطالبی که در خود آمریکا مطرح می‌شود، دموکرات‌ها موضع قوی‌تری پیدا کرده‌اند؛ البته در سطح جهانی و منطقه‌ای، ترامپ وضعیت بسیار بهتری پیدا کرده است.
صدری ادامه داد: بعد از آن جنگ ۴۰ روزه، اجلاس ناتو برگزار شد و در ناتو می‌توانیم بگوییم که روابط اروپایی‌ها و ترامپ به هم نزدیک‌تر شد و تعاملات آنها افزایش یافت. بسیاری از سوءتفاهم‌ها برطرف شد و در واقع نوعی آشتی میان ترامپ و اروپایی‌ها رقم خورد. بنابراین اجلاس ناتو نخستین قدم منفی علیه ما بود؛ یعنی اروپایی‌ها به ترامپ نزدیک‌تر شدند.
نزدیک شدن ترکیه و اروپا به آمریکا و تغییر معادلات منطقه‌ای
محمود صدری گفت: ترکیه نیز امتیازات خاصی از آمریکا گرفت و ترامپ بسیار به اردوغان نزدیک شد، در حالی که پیش از آن روابط تیره‌ای با یکدیگر داشتند. در منطقه نیز پس از اتحادی که میان ترکیه، پاکستان و عربستان ایجاد شد، عربستان سیاست‌های زیرکانه و قدرتمندی را آغاز کرد و نخستین اقدام آن این بود که پاکستان و ترکیه را وارد یک اتحاد سه‌گانه کرد.
وی توضیح داد: این اتحاد سه‌گانه دو وجه داشت؛ یک وجه آن به سمت اسرائیل بود، اما وجه دیگر آن به سمت ایران بود. نوع برخورد ایران می‌توانست این اتحاد را بیشتر به سمت اسرائیل سوق دهد، اما با توجه به مواضعی که ایران گرفت و با لحاظ جنگ میان حزب‌الله و اسرائیل، این اتحاد سه‌گانه اکنون متأسفانه به ضرر ایران و در جهت عکس منافع ایران شکل گرفته است.
صدری افزود: پیش از این، اسرائیل تنش بیشتری با ترکیه داشت و اگر ما راه خردمندانه‌ای در پیش می‌گرفتیم، می‌توانستیم این مواضع را بیشتر متوجه اسرائیل کنیم، اما اکنون بیشتر متوجه ما و متحدان ماست.
حزب‌الله در تنگنای سیاسی و نظامی
این دیپلمات پیشین درباره وضعیت حزب‌الله نیز گفت: اکنون حزب‌الله آن‌قدر قدرت ندارد که بتواند چالش جدی برای اسرائیل ایجاد کند. در حال حاضر اسرائیل توانایی این را دارد که بمباران کند و قدم‌به‌قدم پیش برود و از نظر سیاسی و نظامی، بازی بیشتری را در اختیار بگیرد.
وی ادامه داد: هر زمانی که اسرائیل فشار بیاورد، درست است که دولت لبنان واکنش‌های ظاهری نشان می‌دهد، ولی در واقع هیچ اقدام مثبتی که به نفع مردم و حزب‌الله باشد انجام نمی‌شود. همیشه بحث خلع سلاح حزب‌الله و فشار بر حزب‌الله مطرح است. بنابراین حزب‌الله هم از نظر سیاسی در منگنه است و هم از نظر نظامی.
عراق؛ افزایش نفوذ آمریکا و تغییر موازنه
صدری در ادامه درباره وضعیت عراق اظهار کرد: در عراق نیز متأسفانه نخست‌وزیری که روی کار آمده، گرایش بیشتری به سمت کشورهای عربی و آمریکا دارد و توازن در حال رقم خوردن و پیش رفتن به نفع آن طرف است. توجه اصلی نیز بیشتر به خلع سلاح نیروهای مقاومت است.
وی افزود: آمریکایی‌ها قرار بود از عراق خارج شوند، اما در مقابل، فشار بیشتری بر نیروهای مقاومت وارد می‌کنند. از طرف دیگر، آمریکایی‌ها حرکت امنیتی و نفوذ سیاسی، اقتصادی و امنیتی خودشان را در عراق تشدید می‌کنند.
صدری با اشاره به سفر نخست‌وزیر عراق به فرانسه گفت: این سفر نیز اهمیت داشت. فرانسوی‌ها نفوذ سنتی خودشان را در عراق دوباره احیا می‌کنند و اروپایی‌ها نیز همین‌طور. نخست‌وزیر عراق نیز به سمت کشورهای خلیج فارس تمایل دارد. بنابراین موقعیت ما در آینده در عراق احتمالاً تضعیف خواهد شد و شاید آنها بتوانند مسئله خلع سلاح را به جایی برسانند.
وی خاطرنشان کرد: البته هنوز حشد شعبی جایگاه قانونی دارد و باید ببینیم حشد شعبی چه کاری می‌تواند انجام دهد. اگر مسئولان ایران که با آنها کار می‌کنند آگاه، هوشیار و عاقلانه عمل کنند، می‌توانند حشد شعبی را هرچه بیشتر تقویت کنند و نیروهایی را وارد ارتش عراق کنند. در آینده این ارتش عراق است که حرف اول را خواهد زد.
صدری ادامه داد: بنابراین اگر غربی‌ها، یعنی آمریکایی‌ها، در آنجا نفوذ بیشتری داشته باشند، آنها برگ برنده را دارند. اگر ما بتوانیم تفاوتی ایجاد کنیم، این در آینده به نفع ما خواهد بود.
یمن؛ حوثی‌ها در شرایط دشوار منطقه‌ای
این سفیر پیشین ایران در بخش دیگری از سخنان خود به وضعیت یمن پرداخت و گفت: درباره یمن، من نمی‌دانم به چه علتی حوثی‌ها حملات تهاجمی را شروع کردند و با چه تحلیلی این کار را انجام دادند، البته آنها تحت فشار شدید بودند و خواسته‌های مشروعی داشتند.
صدری اظهار کرد: عربستان متجاوز بود؛ نه‌تنها در یمن، بلکه در کل منطقه. بحرین که جزو خاک ما بود، اکنون یکی از مناطقی است که کاملاً تحت نفوذ عربستان قرار دارد و عملاً بخشی از حوزه نفوذ آن کشور محسوب می‌شود. با توجه به پول و هزینه‌ای که در این زمینه صرف شده، عربستان می‌خواهد یمن نیز همان حالت بحرین را داشته باشد.
وی ادامه داد: بنابراین حوثی‌ها، برخلاف برخی روشنفکران ما و کسانی که در داخل نسبت به بعضی سیاست‌های نظام موضع دارند و فکر می‌کنند حوثی‌ها و انصارالله نیز یک گروه مزاحم هستند، در واقع یک ملت هستند و ملت خودشان را دنبال می‌کنند. جدا از اینکه با ایران رابطه داشته باشند یا نداشته باشند، مردمی هستند که می‌خواهند کشور خودشان را از سلطه عربستان خارج کنند و بنابراین از نظر خودشان این حق را دارند که چنین کاری انجام دهند.
فشار بر حوثی‌ها و تغییر فضای منطقه‌ای علیه ایران
محمود صدری گفت: متأسفانه فضای کل جهان علیه حوثی‌هاست و می‌بینیم که اروپایی‌ها نیز به عربستان کمک می‌کنند و حوثی‌ها از نظر نظامی و از همه جهت تحت فشار قرار گرفته‌اند. امید است در مواضعی که گرفته‌اند بتوانند این مواضع را حفظ کنند، ولی کار بسیار سختی است.
وی افزود: جنایاتی که علیه حوثی‌ها می‌شود، کمتر از جنایاتی نیست که اسرائیل علیه غزه انجام داده است، اما غزه از نظر تبلیغاتی در سطح جهان وضعیت متفاوتی داشته و بسیاری اسرائیل را به عنوان یک کشور متجاوز و عامل جنایت محکوم می‌کنند. همان کاری که عربستان در یمن و در برخورد با حوثی‌ها انجام می‌دهد، در حال وقوع است؛ تمام زیرساخت‌ها و شهروندان و مراکز مسکونی بمباران می‌شوند و کشورهای دیگری نیز در کنار آن در این اقدامات نقش دارند. بنابراین فضای موجود هم علیه ماست و هم علیه نیروهایی که به نوعی با ما همکاری می‌کنند.
فشارهای داخلی و دشوارتر شدن شرایط مذاکره
این دیپلمات پیشین در ادامه با اشاره به وضعیت داخلی ایران گفت: درباره وضعیت خودمان و رابطه با ترامپ، اگرچه این مسئله بحث اصلی نیست، اما به عنوان یک نشانه بد نیست توجه داشته باشیم که در داخل، متأسفانه تندروها مواضع بسیار منفی دارند؛ مواضعی که می‌تواند به خارجی‌ها کمک کند. بحث استیضاح مطرح است و فشارهای اقتصادی زیادی به دولتمردان وارد می‌شود.
وی ادامه داد: ما وضعیت اقتصادی بدی داریم و در محاصره کامل هستیم. آمریکا نیز در شرایطی قرار دارد که نیروهای نظامی آن امکانات می‌خواهند و ساخت سلاح بودجه می‌خواهد. وضعیت مردم و همه این مسائل، در داخل ما را با مشکلات متعددی مواجه کرده است.
صدری درباره وضعیت ترامپ در داخل آمریکا نیز اظهار کرد: البته درباره ترامپ باید بگوییم که شرایط نشان می‌دهد ممکن است جمهوری‌خواهان در کنگره نتوانند رأی کافی بیاورند؛ البته هنوز معلوم نیست. اما دو نکته وجود دارد که باید به آن دقت کنیم.
وی گفت: استراتژی و تاکتیک ترامپ این است که حملات کوتاه‌مدت انجام دهد؛ برای اینکه اگر شکست بخورد، هزینه زیادی برای دست دادن نداشته باشد. در هر صورت، اگر دموکرات‌ها موانعی برای ترامپ ایجاد کنند، شرایط متفاوت خواهد شد.
ایران دیگر در موقعیت مذاکراتی جنگ ۴۰ روزه نیست
صدری با تأکید بر از دست رفتن فرصت‌های گذشته گفت: به هر حال، ما موقعیت بسیار خوبی را که ایران در جنگ ۴۰ روزه به دست آورده بود، از دست داده‌ایم. الان در یک وضعیت خاکستری قرار داریم و میانجی‌گران نیز خیلی فعال نیستند. به نظر من، دیگر نمی‌توانیم امتیازات قبلی را در مذاکرات پیچیده با آمریکا به دست بیاوریم.
وی افزود: بنابراین در هر مذاکره‌ای که انجام شود، ما مجبوریم درباره مسئله هسته‌ای و مواضع خودمان به شکلی صحبت کنیم که تا اندازه‌ای مورد رضایت آمریکا باشد؛ وگرنه تفاهمی صورت نخواهد گرفت. باید تأسف خورد که ما موقعیت خوبی را از دست دادیم.
صدری تصریح کرد: اکنون در شرایطی هستیم که تمام فاکتورهای سیاسی، منطقه‌ای و جهانی به نفع ما نیست و موقعیت ترامپ، نه در داخل آمریکا، بلکه در سطح جهان، بسیار بهتر از موقعیتی است که در آن زمان به دست آورده بود.
تضعیف اهرم تنگه هرمز در مذاکرات
وی در ادامه به مسئله تنگه هرمز بازگشت و گفت: به‌خصوص در مسئله تنگه هرمز که یک اهرم بسیار قوی در اختیار ما بود، این اهرم روزبه‌روز در حال تضعیف شدن است. هم راه‌هایی که کشورهای عربی در خلیج فارس برای خودشان ایجاد کرده‌اند و هم مسیرهایی که در بخش جنوبی تنگه هرمز، از جمله در فجیره، برای انتقال و صادرات نفت وجود دارد، باعث شده است اهمیت این اهرم برای ایران کاهش پیدا کند.
صدری افزود: در نتیجه، صادرات نفت ایران کمتر از دیگران می‌تواند انجام شود و این مسئله نیز اهرم ما را در مذاکرات تضعیف می‌کند. بنابراین اکنون در موقعیت قبلی خود در مذاکرات با مقامات آمریکا نیستیم.
وی در پایان اظهار کرد: اگر حوثی‌ها، ان‌شاءالله، شکست نخورند و بتوانند موقعیت خودشان را در یمن تثبیت کنند، پیروزی‌هایی که به دست آورده‌اند و حتی اگر کمی بیشتر پیشرفت کنند، شرایط تا حدودی برمی‌گردد و ما مقداری از این وضعیت بسیار منفی خارج می‌شویم.