محمد بی‌طرفان در نشست «تهران در کشاکش دیروز و فردا»/ روایت تاریخی توسعه صنعت برق در تهران
به گزارش روابط عمومی خانه اندیشمندان علوم انسانی، نشست «تهران در کشاکش دیروز و فردا» به مناسبت هفته تهران، به همت گروه تاریخ خانه اندیشمندان علوم انسانی و با همکاری انجمن ایرانی تاریخ، روز شنبه ۱۸ مهرماه 1405 در مؤسسه فرهنگی هنری تهران‌نامه برگزار گردید.
در این نشست، سخنرانان با بررسی ابعاد تاریخی و اجتماعی تهران، به مرور تحولات این شهر در گذر زمان و تأمل درباره نسبت میان گذشته، وضعیت امروز و چشم‌انداز آینده آن پرداختند.
محمد بی‌طرفان، عضو هیئت علمی دانشگاه خوارزمی در آغاز نشست، با اشاره به عنوان برنامه گفت: تلاش می‌کنیم در این جلسه نکاتی را بر اساس موضوع «تهران در کشاکش دیروز و امروز» مطرح کنیم. احساس می‌کنم موضوعی که بنده قصد دارم درباره آن صحبت کنم، دست‌کم از این زاویه کمتر مورد توجه قرار گرفته است. همچنین آقای دکتر شهبازی قرار است درباره مهاجرت به تهران صحبت کنند که امیدوارم از مباحث ایشان نیز بهره‌مند شویم.
بی‌طرفان با معرفی محور سخنرانی خود اظهار کرد: موضوعی که می‌خواهم درباره آن صحبت کنم، صنعت برق تهران از زمان تأسیس تا پایان دوره پهلوی است. امروز نیز می‌دانیم که در حوزه برق با چالش‌هایی مواجه هستیم. می‌خواهم این مسئله را بررسی کنم و نشان دهم که مشکلات این حوزه صرفاً محصول امروز نیست و برای شناخت آن‌ها باید پیشینه تاریخی صنعت برق را نیز بررسی کرد.
آمار مهاجرت و ضرورت مراجعه به منابع تاریخی تهران
بی‌طرفان در توضیح منابع تاریخی مربوط به جمعیت تهران و مهاجرت به این شهر گفت: اگر بخواهید درباره آمار و مهاجران تهران در دوره قاجار اطلاعات بیشتری به دست بیاورید، شش سرشماری و احصائیه در اختیار داریم؛ از نخستین آمارگیری‌ها در دوره ناصرالدین‌شاه تا آخرین سرشماری که بلدیه تهران در سال ۱۳۰۱ شمسی انجام داده است.
وی با اشاره به اطلاعات موجود در این اسناد افزود: در این سرشماری‌ها، نجم‌الدوله نیز درباره ترکیب جمعیتی تهران اطلاعاتی ارائه کرده و برای نمونه، سهم تهرانی‌ها، قمی‌ها و کاشانی‌ها را مشخص کرده است. در احصائیه‌های بعدی، به‌ویژه آمارهایی که بلدیه منتشر کرده، اطلاعات دقیق‌تری درباره سهم گروه‌های مختلف جمعیتی در تهران ارائه شده است.
این پژوهشگر با اشاره به پژوهش خود درباره دلایل انتخاب تهران به‌عنوان پایتخت اظهار کرد: مقاله‌ای نیز درباره دلایل پایتختی تهران نوشته‌ام که در آن، ده دلیل را مطرح کرده‌ام. در این پژوهش از منابع اصیل همان دوره، به‌ویژه سفرنامه‌هایی که متأسفانه بسیاری از آن‌ها هنوز ترجمه نشده‌اند، استفاده کرده‌ام.
بی‌طرفان همچنین درباره دسترسی پژوهشگران به اسناد تاریخی گفت: حدود هفت یا هشت ماه پیش، بحثی درباره برق تهران داشتیم. بنده پروژه‌ای با بنیاد علم ایران درباره تأسیس و تحول صنعت برق تهران از دوره قاجار تا دوره پهلوی دارم و نزدیک به ۷۰۰ پرونده سندی را در این زمینه احصا کرده‌ام. با این حال، مرکز اسناد انقلاب اسلامی نیز مجموعه گسترده‌ای از روزنامه‌های دوره قاجار تا پایان دوره پهلوی و حتی دوره جمهوری اسلامی را در دسترس قرار داده است. این امکان به پژوهشگران اجازه می‌دهد با جست‌وجوی کلیدواژه‌ها در روزنامه‌ها، مطالب مورد نظر خود را پیدا کنند و کار تهران‌پژوهی را آسان‌تر پیش ببرند.
آشنایی ایرانیان با غرب و زمینه‌های ورود صنایع مدرن
بی‌طرفان در تشریح زمینه‌های ورود فناوری‌های جدید به ایران گفت: شکل‌گیری زیرساخت‌ها و صنایع مدرن در ایران داستان جالبی دارد. از دوره قاجار، ایران وارد مرحله تازه‌ای از روابط بین‌المللی شد و آشنایی ایرانیان با اروپا زمینه ورود صنایع مدرن را فراهم کرد.
وی با اشاره به محدودیت‌های ارتباطی ایرانیان با جوامع غربی در آن دوره ادامه داد: تا دوره ناصرالدین‌شاه، بسیاری از ایرانیان آشنایی چندانی با جوامع پیرامونی و کشورهای اروپایی نداشتند. تعدادی از سفیران و بازرگانان به خارج از کشور سفر می‌کردند و پس از بازگشت، اطلاعات خود را درباره جوامع خارجی در اختیار دیگران قرار می‌دادند. در آن زمان، نه ماهواره‌ای وجود داشت و نه اینترنت و تلفن همراهی که مردم بتوانند از طریق آن‌ها با دنیای غرب آشنا شوند؛ به همین دلیل، روایت‌های مسافران و سفرنامه‌ها اهمیت زیادی داشتند.
بی‌طرفان با اشاره به سفرنامه میرزا ابوالحسن‌خان ایلچی اظهار کرد: وقتی میرزا ابوالحسن‌خان ایلچی به بریتانیا و لندن رفت و بازگشت، کتابی با عنوان «حیرت‌نامه» نوشت. او در این کتاب، از مشاهده راه‌آهن، خیابان‌ها، چراغ برق، مجامع عمومی، جشن‌ها و روابط اجتماعی در غرب سخن گفت و شگفتی خود را از آنچه دیده بود، بیان کرد. نوشته‌های دیگر ایرانیانی که به غرب سفر کرده بودند نیز به‌عنوان اسنادی تاریخی، تصویری از مواجهه جامعه ایران با تحولات جدید ارائه می‌کنند.
وی در ادامه به نقش ابزارهای تصویری در آشنایی مردم با جهان غرب اشاره کرد و گفت: از دوره قاجار تا دوره پهلوی دوم، شهر فرنگ نیز در انتقال تصاویر غرب به جامعه ایران نقش داشت. تصاویر ساختمان‌ها، بناها و خیابان‌های زیبای کشورهای غربی را در این ابزارها قرار می‌دادند و با چرخاندن آن‌ها، مردم را با جلوه‌هایی از زندگی در جوامعی آشنا می‌کردند که پیش‌تر ندیده بودند.
بی‌طرفان در ادامه، سفرهای ناصرالدین‌شاه را در آشنایی دربار با تحولات غرب مؤثر دانست و اظهار کرد: افرادی مانند میرزا حسین‌خان سپهسالار معتقد بودند که شاه باید شخصاً غرب را ببیند تا با تحولات آن آشنا شود. در همین راستا، سفرهای وی به عثمانی، عتبات و اروپا اهمیت پیدا کرد. در سفرنامه‌های مربوط به سفرهای فرنگستان نیز می‌توان شگفتی شاه از برخی مظاهر تمدن جدید، از جمله روشنایی، را مشاهده کرد.
ورود چراغ برق؛ فناوری جدید در خدمت دربار و طبقات مرفه
بی‌طرفان با اشاره به ورود نخستین تجهیزات روشنایی به دربار گفت: ناصرالدین‌شاه پس از سفر به اروپا، دستگاهی برای روشن کردن کاخ گلستان به ایران آورد. بسیاری از فناوری‌های مدرنی که در نخستین مراحل وارد ایران شدند، ابتدا برای استفاده دربار و تأمین نیازهای اشرافی به کار گرفته می‌شدند و هنوز در دسترس عموم مردم نبودند.
وی برای توضیح این موضوع به خاطرات مربوط به زندگی دربار اشاره کرد و افزود: حتی در کتاب «تاج‌السلطنه» نیز می‌توان روایت‌هایی درباره استفاده تفننی از چراغ در فضای حرمسرا مشاهده کرد. این نمونه‌ها نشان می‌دهند که فناوری جدید در نخستین مراحل ورود به ایران، بیش از آنکه در خدمت نیازهای عمومی باشد، در زندگی درباری و طبقات برخوردار به کار گرفته می‌شد.
بی‌طرفان سپس به روشنایی میدان توپخانه اشاره کرد و گفت: ناصرالدین‌شاه برای نمایش شکوه سلطنت، دستور داد چند تیر چراغ برق در میدان توپخانه، یعنی محدوده میدان امام خمینی امروزی، نصب شود. یک سیاح آمریکایی که با دوچرخه‌ای از نوع پنی‌فارتینگ سفر می‌کرد، در روایت خود از ورود به تهران و مشاهده این چراغ‌ها سخن گفته است. او نقل می‌کند که چند ایرانی در کنار چراغ‌ها ایستاده بودند و با شگفتی به آن‌ها نگاه می‌کردند. یکی از آن‌ها به دیگری گفته بود که شاه چه عظمت و قدرتی دارد که وسیله‌ای آورده است که خودش روشن و خاموش می‌شود.
امین‌الضرب و تأسیس نخستین کارخانه برق تهران
بی‌طرفان در تشریح آغاز فعالیت تجاری صنعت برق تهران گفت: در محرم سال ۱۳۲۲ قمری، مظفرالدین‌شاه امتیاز تأسیس کارخانه چراغ برق را به حاج محمدحسین امین‌الضرب واگذار کرد. امین‌الضرب از همان زمان مقدمات انتقال تجهیزات و سیم‌کشی برق در تهران را پیگیری کرد؛ هرچند این به معنای برخورداری عموم مردم از برق نبود و شبکه اولیه، محدوده‌ای محدود از خیابان‌های اصلی و محله‌های نزدیک به خیابان چراغ برق، یعنی خیابان امیرکبیر کنونی، را پوشش می‌داد.
دشواری‌های راه‌اندازی کارخانه و توسعه شبکه برق
بی‌طرفان با اشاره به مشکلاتی که در مسیر تأسیس کارخانه برق وجود داشت، توضیح داد: راه‌اندازی کارخانه و انتقال تجهیزات آن به تهران کار ساده‌ای نبود. برای ایجاد چنین تأسیساتی، علاوه بر تهیه ماشین‌آلات، باید مقدمات فنی و اجرایی فراهم می‌شد و مشکلات مربوط به حمل‌ونقل و زیرساخت‌ها نیز از میان برداشته می‌شد.
وی در ادامه به اقداماتی اشاره کرد که برای تأمین نیازهای کارخانه انجام گرفت و گفت: در آن دوره، برای پیشبرد کارهای صنعتی باید امکانات و مصالح مورد نیاز را نیز فراهم می‌کردند. به همین دلیل، فعالیت‌های مرتبط با تأمین مصالح و ایجاد زیرساخت‌های لازم در کنار راه‌اندازی کارخانه اهمیت پیدا کرد.
بی‌طرفان با اشاره به شرایط اقتصادی و سیاسی دوره قاجار اظهار کرد: اجرای چنین طرح‌هایی در شرایطی انجام می‌شد که دولت با مشکلات مالی روبه‌رو بود و امکان تأمین همه هزینه‌های مورد نیاز برای توسعه زیرساخت‌های شهری را نداشت. در نتیجه، نقش سرمایه‌گذاران و صاحبان امتیاز در شکل‌گیری برخی صنایع جدید اهمیت زیادی پیدا می‌کرد.
امتیاز انحصاری و محدودیت‌های توسعه صنعت برق
بی‌طرفان در توضیح وضعیت امتیاز صنعت برق گفت: امتیاز واگذارشده به امین‌الضرب برای مدت طولانی در اختیار او و مجموعه مرتبط با این فعالیت باقی ماند. در چنین شرایطی، توسعه صنعت برق به تصمیم‌ها و توان مالی مجموعه‌ای محدود وابسته بود و نمی‌شد انتظار داشت که برق به‌سرعت در تمام مناطق تهران گسترش پیدا کند.
وی با اشاره به شرایطی که صاحبان امتیاز در آن فعالیت می‌کردند، افزود: در دوره قاجار، دولت برای تشویق سرمایه‌گذاری و راه‌اندازی صنایع جدید، امتیازها و تسهیلاتی در اختیار برخی فعالان اقتصادی قرار می‌داد. این امتیازها می‌توانستند زمینه آغاز فعالیت‌های صنعتی را فراهم کنند، اما در عین حال، ساختار انحصاری فعالیت‌ها نیز بر چگونگی توسعه آن‌ها اثر می‌گذاشت.
بی‌طرفان در ادامه به تحولاتی اشاره کرد که در دوره پهلوی در وضعیت صنعت برق رخ داد و گفت: با تغییر شرایط سیاسی و اقتصادی، ساختار فعالیت در این حوزه نیز دستخوش تحول شد و زمینه برای پایان یافتن وضعیت پیشین و ورود مجموعه‌های دیگر به صنعت برق فراهم آمد.
گسترش فعالیت‌های خصوصی و شکل‌گیری کارخانه‌های جدید
بی‌طرفان با اشاره به گسترش فعالیت‌های خصوصی در صنعت برق اظهار کرد: با تغییر وضعیت امتیازها، فعالیت در این حوزه به مجموعه‌های دیگری نیز گسترش پیدا کرد. کارخانه‌ها و شرکت‌های جدیدی وارد میدان شدند و صنعت برق به‌تدریج از شکل محدود اولیه فاصله گرفت.
وی با اشاره به دشواری‌های توسعه صنعت برق در تهران ادامه داد: گسترش این صنعت فقط به تأسیس کارخانه محدود نمی‌شد؛ بلکه به شبکه انتقال، تأمین تجهیزات، هزینه‌های نگهداری و امکان دسترسی مناطق مختلف شهر به برق نیز وابسته بود. به همین دلیل، توسعه برق در تهران فرایندی تدریجی بود که در دوره‌های مختلف تاریخی با موانع و مشکلات متعددی مواجه شد.
چالش‌های فعالیت کارخانه‌ها و تأمین برق تهران
بی‌طرفان در ادامه سخنان خود به مشکلاتی اشاره کرد که کارخانه‌ها و فعالان صنعت برق با آن مواجه بودند و گفت: با گسترش فعالیت‌های خصوصی، مسائل تازه‌ای نیز در این حوزه مطرح شد. فعالیت کارخانه‌ها به شرایط اقتصادی، هزینه‌های تولید، تأمین تجهیزات و چگونگی توزیع برق وابسته بود و هر یک از این عوامل می‌توانست بر روند توسعه صنعت تأثیر بگذارد.
وی با اشاره به محدودیت‌های موجود در توسعه شبکه برق افزود: ایجاد کارخانه به‌تنهایی برای تأمین نیازهای شهر کافی نبود. برق‌رسانی به مناطق مختلف، گسترش شبکه و پاسخ‌گویی به نیازهای روزافزون شهروندان به سرمایه‌گذاری و برنامه‌ریزی بیشتری احتیاج داشت. بنابراین، صنعت برق تهران در مسیر گسترش خود با مسائل فنی، اقتصادی و مدیریتی روبه‌رو بود.
از تجربه تاریخی تا چالش‌های امروز
بی‌طرفان با تأکید بر اهمیت بررسی پیشینه تاریخی صنعت برق تهران اظهار کرد: اگر بخواهیم مسائل امروز را بهتر بشناسیم، باید روند شکل‌گیری و تحول این صنعت را از ابتدا بررسی کنیم. بسیاری از مشکلات زیرساختی را نمی‌توان صرفاً به شرایط امروز نسبت داد؛ زیرا بخشی از آن‌ها ریشه در نحوه شکل‌گیری صنایع، ساختار امتیازها و چگونگی توسعه شبکه در دوره‌های گذشته دارد.
وی در پایان سخنان خود خاطرنشان کرد: بررسی اسناد تاریخی و روزنامه‌های دوره‌های مختلف می‌تواند به شناخت دقیق‌تر این روند کمک کند. تهران در طول تاریخ با تحولات گسترده‌ای روبه‌رو بوده و شناخت این تحولات، از جمله در حوزه صنعت برق، برای درک بهتر وضعیت کنونی شهر اهمیت دارد.