رضا شجیع در نشست «بازبینی عملکرد و درس‌هایی از بازی‌های آسیایی ناگویا»/ نباید برنامه‌ریزی برای بازی‌های آسیایی را به سال آینده موکول کنیم/ ظرفیت مدال‌آوری و ورزش ایران بیشتر از نتایج ناگویا بود
به گزارش روابط عمومی خانه اندیشمندان علوم انسانی، نشست اول از سلسله‌نشست‌های «در مسیر المپیک لس‌آنجلس ۲۰۲۸» با عنوان «بازبینی عملکرد و درس‌هایی از بازی‌های آسیایی ناگویا» به همت گروه ورزش خانه‌ی اندیشمندان علوم انسانی و با همکاری انجمن علمی مدیریت ورزشی ایران، در روز سه‌شنبه ۲۱ مهرماه ۱۴۰۵ در بستر اسکای‌روم برگزار گردید.
در این نشست، سخنرانان به بررسی ابعاد کلان، حکمرانی، نظارت و برنامه‌ریزی در ورزش قهرمانی و ارزیابی رویدادهای پیش‌رو پرداختند.
در ابتدای جلسه حبیب هنری، رئیس انجمن مدیریت ورزشی ایران و دبیر جلسه، با اشاره به عملکرد کاروان ایران در بازی‌های آسیایی هانگژو ۲۰۲۳ و ناگویا ۲۰۲۶، بر ضرورت عبور از ارزیابی صرف نتایج و بهره‌گیری از تجربه این رقابت‌ها برای برنامه‌ریزی المپیک لس‌آنجلس ۲۰۲۸ تأکید کرد.
او با بیان اینکه افزایش مدال‌های طلا و ارتقای جایگاه ایران به‌تنهایی نشان‌دهنده بهبود پایدار عملکرد ورزشی نیست، شناسایی استعدادها، کیفیت آماده‌سازی، وضعیت مربیان و اصلاح نظام مدیریت ورزش را از عوامل مؤثر در موفقیت دانست و پرسش اصلی نشست را چگونگی تبدیل آموخته‌های بازی‌های آسیایی ناگویا به تصمیم‌های بهتر مدیریتی عنوان کرد.
رضا شجیع، رئیس مرکز نظارت بر تیم‌های ملی کمیته ملی المپیک، در نشست بررسی عملکرد کاروان ورزشی ایران در بازی‌های آسیایی ناگویا، با تأکید بر ضرورت ارزیابی دقیق وضعیت ورزش قهرمانی کشور گفت: اگر مدال‌آوری و قرار گرفتن ایران در میان شش قدرت برتر ورزش آسیا را ملاک توسعه‌یافتگی ورزش ندانیم، از سوی دیگر نمی‌توانیم مدال نگرفتن را نیز به‌تنهایی نشانه توسعه‌نیافتگی ورزش تلقی کنیم. با این حال، باید بپذیریم که نظام ورزش کشور هر چهار سال یک‌بار در معرض یک آزمون بین‌المللی قرار می‌گیرد و عملکرد آن در کنار قدرت‌هایی ارزیابی می‌شود که سرمایه‌گذاری‌های گسترده‌ای در حوزه ورزش انجام داده‌اند.
شجیع افزود: من هم معتقدم که مدال نمی‌تواند به‌تنهایی ملاک توسعه‌یافتگی ورزش باشد، اما در نهایت ما در معرض قضاوت قرار می‌گیریم و باید نشان دهیم که با وجود محدودیت‌ها، مشکلات و چالش‌های مختلف، در این عرصه حضور داریم و برای پیشرفت تلاش می‌کنیم. به نظر من، موفقیت حاصل یک تلاش جمعی است؛ زیرا در ورزش قهرمانی با انسان سروکار داریم و این حوزه، فرایندی پویا و متغیر است. ترکیب کاروان ایران نسبت به بازی‌های آسیایی هانگژو حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد تغییر کرده و این موضوع نشان می‌دهد که با ورزشکاران، چهره‌ها و تجربه‌های جدیدی مواجه هستیم.
شجیع ادامه داد: در ورزش قهرمانی، موفقیت و مدال‌آوری به کنترل و حفظ صدها متغیر وابسته است؛ از منابع مالی و پشتیبانی فنی گرفته تا دانش مربیان، استعدادیابی، حفظ انگیزه ورزشکاران، اردوهای تدارکاتی و اعزام‌های برون‌مرزی. همه این عوامل باید در شرایط مناسبی قرار بگیرند تا ورزشکار در زمان مسابقه به وضعیت ایده‌آل برسد و بتواند با روحیه و انگیزه مناسب، عملکرد مطلوبی ارائه کند.
شجیع با اشاره به ظرفیت‌های کاروان ایران در بازی‌های آسیایی ناگویا تأکید کرد: من که در میدان حضور داشتم، معتقدم ظرفیت مدال‌آوری ما بسیار بیشتر از نتیجه‌ای بود که به دست آمد. با این حال، اگر بخواهیم وضعیت کلی ورزش قهرمانی ایران را با چهار سال گذشته مقایسه کنیم، معتقدم امروز در شرایط بهتری قرار داریم. البته هر رشته ورزشی مسائل، جزئیات و چالش‌های خاص خودش را دارد و حتی درباره رشته‌هایی که در این دوره موفق بوده‌اند نیز می‌توان نقدهایی را مطرح کرد.
ضرورت شکل‌گیری نظام پایدار ورزش قهرمانی
شجیع با طرح این پرسش که آیا ایران از یک نظام پایدار، سیستماتیک و سازمان‌یافته در ورزش قهرمانی برخوردار است، گفت: وقتی از نظام ورزش قهرمانی صحبت می‌کنیم، منظور این است که مدال‌آوری ما حاصل یک نظام استعدادیابی هدفمند و چارچوب‌مند باشد؛ نظامی که زنجیره تأمین ورزشکار را از ورزش دانش‌آموزی تا بالاترین سطح قهرمانی به‌درستی شکل دهد. در کنار آن، باید نظام آموزش مربیان متناسب با پیشرفت‌های روز به‌روزرسانی شود، مرزهای علمی در حوزه علم تمرین با کمک دانشگاه‌ها ارتقا پیدا کند و مشکلات معیشتی و رفاهی ورزشکاران نیز مورد توجه قرار بگیرد. همچنین باید بررسی کنیم که آیا فدراسیون‌های ما از ثبات برخوردارند و افرادی که به‌عنوان رئیس فدراسیون انتخاب می‌شوند، شناخت کافی از تمام این مؤلفه‌ها دارند یا خیر.
شجیع افزود: ما با یک نظام پیچیده و چندلایه مواجه هستیم. من در جلسه گذشته نیز این پرسش را مطرح کردم که افرادی که برای بازی‌های ناگویا برنامه‌ریزی کرده بودند، امروز کجا هستند؟ ما با این میزان از بی‌ثباتی و تغییرات مدیریتی روبه‌رو هستیم و حتی این تضمین وجود ندارد که افرادی که امروز برنامه‌ریزی می‌کنند، یک یا دو سال دیگر نیز مسئولیت داشته باشند. به نظر من، یکی از دلایل نرسیدن ورزش قهرمانی به وضعیتی پایدار، همین نبود ثبات مدیریتی است.
شجیع با اشاره به اقدامات اخیر وزارت ورزش و جوانان و کمیته ملی المپیک گفت: امروز سه اتفاق مهم در حال رخ دادن است. نخست اینکه وزارت ورزش و جوانان، حمایت از ورزش قهرمانی را به‌عنوان یکی از رویکردهای جدی خود دنبال کرده است. وزیر ورزش زمان قابل‌توجهی برای این موضوع اختصاص داده و جلسات متعددی برگزار شده است. در وزارت ورزش حدود ۱۶۰ جلسه و در کمیته ملی المپیک حدود ۱۵۰ جلسه تخصصی داشته‌ایم. همچنین جلساتی با مربیان و سرپرستان برگزار شده و از اردوهای تیم‌های ملی بازدید کرده‌ایم. امروز می‌توان گفت که ورزش قهرمانی به یکی از محورهای جدی فعالیت در حوزه ورزش کشور تبدیل شده است.
او دومین اتفاق را به تأمین منابع مالی فدراسیون‌ها مرتبط دانست و گفت: تا چند سال پیش، یکی از انتقادهای ما این بود که به‌محض مواجهه کشور با چالش اقتصادی، ورزش از اولویت خارج می‌شود. اما امروز اگر از فدراسیون‌ها سؤال کنید، تعداد کمتری از آن‌ها خواهند گفت که به دلیل نرسیدن یا دیر رسیدن منابع مالی نتیجه نگرفته‌اند. در دو سال گذشته، تخصیص منابع مالی به‌موقع و متناسب با نیاز رشته‌های مختلف انجام شده است.
شجیع سومین موضوع را ضرورت ارتقای دانش فنی و استفاده از ظرفیت‌های علمی عنوان کرد و افزود: در برخی رشته‌ها، مربیان ما با وجود پرداخت‌هایی که دریافت می‌کنند، با انگیزه‌هایی فراتر از انگیزه مالی در کنار تیم‌های ملی فعالیت می‌کنند. اگر بخواهیم از مربیان خارجی با دانش فنی بالا استفاده کنیم، با هزینه‌هایی مواجه می‌شویم که در برخی رشته‌ها از توان فدراسیون‌ها خارج است. بنابراین، در بسیاری از رشته‌ها به مرزی علمی و فنی رسیده‌ایم که برای عبور از آن باید یا روی متخصصان علوم ورزشی داخلی سرمایه‌گذاری کنیم یا امکان بهره‌گیری از دانش مربیان خارجی را فراهم آوریم. در غیر این صورت، ممکن است صرفاً بتوانیم وضعیت موجود را حفظ کنیم.
چالش زیرساخت‌ها و تجهیزات ورزشی
شجیع با اشاره به محدودیت زیرساخت‌ها و تجهیزات در برخی رشته‌ها گفت: در رشته‌های وابسته به تجهیزات و زیرساخت، به بن‌بست‌هایی رسیده‌ایم. زیرساخت‌های موجود دیگر پاسخ‌گوی نیاز ما در سطح بازی‌های آسیایی و المپیک نیستند. در رشته‌های تجهیزات‌محور نیز، با وجود تأمین بخشی از هزینه‌ها، تجهیزاتی که در اختیار ورزشکاران قرار می‌گیرد با تجهیزات کشورهای چین، کره جنوبی و ژاپن تفاوت زیادی دارد. متأسفانه در تولید تجهیزات و فراهم کردن امکان دسترسی رشته‌های ورزشی به تجهیزات پیشرفته، عملکرد موفقی نداشته‌ایم.
شاخص‌های اختصاصی برای ارزیابی رشته‌های ورزشی
شجیع در پاسخ به پرسش حبیب هنری درباره شاخص‌های ارزیابی عملکرد تیم‌های ملی، برنامه‌های آتی و سازوکار پاسخ‌گو کردن فدراسیون‌ها گفت: ما از زمانی که وارد فرایند مدیریت شدیم، برنامه داشته‌ایم و تا زمانی که مسئولیت داریم، با قدرت برنامه‌های خود را اجرا می‌کنیم. وقتی از نبود ثبات مدیریتی صحبت کردم، منظورم این بود که یکی از آسیب‌های نظام ورزش قهرمانی، نبود ثباتی است که اجازه نمی‌دهد برنامه‌ها در یک مسیر پایدار ادامه پیدا کنند.
وی افزود: راهکار این است که نظام ورزش قهرمانی ما از افراد، مدیران و نام‌ها بزرگ‌تر باشد؛ به‌گونه‌ای که هر مدیری وارد مجموعه می‌شود، در چارچوب یک نظام مشخص فعالیت کند و برنامه‌های موجود را ادامه دهد. ما هنوز به نظامی کاملاً قوام‌یافته، شفاف و دارای ساختار مشخص نرسیده‌ایم، اما برای تحقق آن تلاش می‌کنیم. در این مسیر، استعدادیابی و ایجاد زنجیره ارتباطی میان تیم‌های ملی نوجوانان، جوانان و بزرگسالان از دغدغه‌های جدی ماست.
شجیع با اشاره به پیگیری وضعیت ورزشکاران رده‌های پایه گفت: از زمان آغاز برنامه‌های مرتبط با بازی‌های آسیایی جوانان بحرین، پیگیری ورزشکاران را ادامه داده‌ایم. شاید باورکردنی نباشد، اما تقریباً هر ماه با ورزشکارانی که در این بازی‌ها حضور داشتند تماس می‌گیریم، وضعیت آن‌ها را بررسی می‌کنیم و برای رفع مشکلاتشان اقدام می‌کنیم. همین فرایند را درباره ورزشکاران رشته‌های ساحلی و ورزشکاران مرتبط با المپیک جوانان نیز دنبال می‌کنیم. هدف ما این است که چرخه ورزش قهرمانی به نظامی پایدار تبدیل شود و به افراد و مدیران وابسته نباشد.
شجیع درباره شیوه ارزیابی رشته‌های مختلف توضیح داد: برای هر رشته، شاخص‌های اختصاصی خودش را در نظر می‌گیریم. ممکن است افکار عمومی از رشته‌ای مانند شنا صرفاً انتظار مدال داشته باشد، اما ما علاوه بر نتیجه نهایی، رکوردها و پیش‌بینی‌ها را بررسی می‌کنیم؛ از جمله اینکه چند درصد ورزشکاران به فینال می‌رسند، عملکرد آن‌ها در فینال چگونه است و رکوردهایشان در دو سال گذشته چه روندی داشته است. ما به‌طور مستمر این روندها را کنترل می‌کنیم.
وی ادامه داد: خوشبختانه با راه‌اندازی سامانه نظارت بر تیم‌های ملی، رکوردها و عملکرد ورزشکاران ثبت می‌شود و برای هر ورزشکار پرونده الکترونیکی داریم. اطلاعات روان‌شناختی، پزشکی و سنجش آمادگی جسمانی نیز در این پرونده‌ها ثبت می‌شود و آخرین وضعیت ورزشکاران در اختیار ما قرار می‌گیرد. همچنین از قابلیت‌های هوش مصنوعی استفاده می‌کنیم و تا حد زیادی می‌توانیم روند پیشرفت یا افت رشته‌ها را تشخیص دهیم.
شجیع با اشاره به تفاوت مسیر پیشرفت رشته‌ها گفت: برخی رشته‌ها ممکن است در حال حاضر مدالی به دست نیاورند، اما روند مثبتی داشته باشند. برخی دیگر وارد چرخه جوان‌گرایی شده‌اند و باید برای نتیجه گرفتن به آن‌ها زمان داد. برای نمونه، چهار سال پیش درباره وضعیت وزنه‌برداری نگران بودیم و تکواندو نیز در آن مقطع نتوانسته بود مدال طلا کسب کند، اما امروز شرایط متفاوتی را در این رشته‌ها مشاهده می‌کنیم. در وزنه‌برداری بانوان نیز چشم‌انداز مدال‌آوری در المپیک را بررسی می‌کنیم.
شجیع در ادامه به روند نزولی برخی رشته‌ها اشاره کرد و گفت: در مقابل، رشته‌هایی نیز وجود دارند که رکوردهایشان روزبه‌روز ضعیف‌تر می‌شود و چرخه جوان‌گرایی آن‌ها مبهم است؛ به‌گونه‌ای که حتی در رده‌های نوجوانان و جوانان نیز رکوردهای امیدوارکننده‌ای مشاهده نمی‌کنیم. ما ارزیابی‌های دقیق و جزئی از این وضعیت داریم. برای مثال، درباره تیم ملی بسکتبال، درصد موفقیت پرتاب‌های دو و سه‌امتیازی، وضعیت ریباندها و سایر مؤلفه‌های فنی را بررسی می‌کنیم و از مسابقات، بازی‌ها و عملکرد تک‌تک ورزشکاران ارزیابی جامعی داریم.
شجیع افزود: نتایج این بررسی‌ها در جلسات تخصصی، از جمله جلساتی با حضور وزیر ورزش و جلساتی با فدراسیون‌ها، مطرح می‌شود. ما تلاش می‌کنیم نقاط ضعف را به فدراسیون‌ها منتقل کنیم و درباره آن‌ها به‌صورت کارشناسی گفت‌وگو داشته باشیم، اما مسئله اصلی این است که وقتی روند یک فدراسیون نزولی است و پس از چهار یا هشت سال مشخص می‌شود که تغییر محسوسی رخ نداده، چه سازوکاری برای مداخ له و تغییر مدیریت وجود دارد؟
ضرورت ایجاد سازوکار پاسخ‌گویی فدراسیون‌ها
شجیع با اشاره به محدودیت‌های موجود در تغییر مدیریت فدراسیون‌ها گفت: در شرایط فعلی، تصمیم‌گیری درباره انتخاب رئیس فدراسیون بر عهده مجمع است و ممکن است فردی انتخاب شود که از نظر فنی گزینه مطلوبی نباشد. با این حال، پس از انتخاب او باید چهار سال با همان مدیریت کار کنیم و در بهترین حالت، توانمندسازی رئیس فدراسیون و مربیان را در دستور کار قرار دهیم. همه می‌دانیم که تحول در یک فدراسیون به مدیری نیاز دارد که شناخت جامع و کاملی از آن رشته و الزاماتش داشته باشد، اما این اتفاق همیشه رخ نمی‌دهد.
رضا شجیع با درخواست از کارشناسان و متخصصان حاضر در خانه اندیشمندان علوم انسانی برای ارائه راهکار افزود: یکی از پیشنهادهایی که می‌توان بررسی کرد این است که پس از هر دوره بازی‌های آسیایی، عملکرد فنی رئیس هر فدراسیون به مجمع ارائه شود و اعضای مجمع درباره ادامه فعالیت او تصمیم بگیرند. البته در همین سازوکار نیز مسئله‌ای وجود دارد؛ بسیاری از اعضای مجامع از سوی همان رئیس فدراسیون انتخاب می‌شوند و ممکن است حتی با وجود عملکرد ضعیف، مجمع دوباره به ادامه فعالیت او رأی دهد.
شجیع ادامه داد: از سوی دیگر، اگر وزارت ورزش بخواهد مستقیماً مداخله کند، موضوع استقلال فدراسیون‌ها و الزامات منشور المپیک مطرح می‌شود. بنابراین، مسئله اصلی این است که چه سازوکار حقوقی و مدیریتی طراحی کنیم تا فدراسیون‌ها در برابر عملکرد خود پاسخ‌گو باشند. ما جلسات متعددی برگزار کرده‌ایم، آسیب‌شناسی انجام داده‌ایم و در گفت‌وگو با رؤسای فدراسیون‌ها نیز بدون تعارف درباره مشکلات صحبت کرده‌ایم؛ حتی در برخی موارد این گفت‌وگوها به دلخوری‌هایی منجر شده است. با این حال، وظیفه خودمان می‌دانیم که مسیر حرفه‌ای را ادامه دهیم.
او با تأکید بر ضرورت طراحی سازوکاری منطقی برای تغییر مدیریت‌های ناکارآمد گفت: اگر رئیس فدراسیونی هشت یا دوازده سال فرصت داشته باشد، اما نه‌تنها پیشرفتی حاصل نشود، بلکه وضعیت رشته نیز عقب‌گرد کند، باید بتوانیم با این مسئله مواجه شویم. البته سازوکار مداخله باید منطقی باشد و به التهاب در فضای ورزش منجر نشود؛ به‌ویژه اینکه فدراسیون‌های جهانی نسبت به مداخله دولت‌ها حساس هستند. بنابراین، هرگونه اقدام در این زمینه باید با تدبیر و در نظر گرفتن ابعاد حقوقی صورت بگیرد. از کارشناسان، متخصصان و صاحب‌نظران خانه اندیشمندان علوم انسانی درخواست می‌کنم در یافتن راهکاری برای ایجاد فدراسیون‌های قوی، توانمند و باکیفیت به ما کمک کنند.
از مدال‌آوری گلخانه‌ای تا توسعه زیرساختی
شجیع در جمع‌بندی سخنان خود گفت: مدال‌آوری دو مسیر دارد؛ یک مسیر گلخانه‌ای و یک مسیر زیرساختی و سیستماتیک. در برخی رشته‌ها مانند کشتی، تکواندو، والیبال و تا حدی بسکتبال، مسیر سیستماتیک مناسبی شکل گرفته است. این رشته‌ها در حال استعدادیابی هستند و تیم‌های ملی نوجوانان و جوانان خوبی دارند. اما در برخی رشته‌ها، تعداد ورزشکاران فعال در کل کشور بسیار محدود است و ممکن است از میان حدود صد نفر، ده نفر به بازی‌ها اعزام شوند و مدال بگیرند. نمی‌توان چنین مدال‌آوری‌ای را به‌تنهایی مبنای توسعه‌یافتگی آن رشته دانست.
شجیع افزود: امروز شناخت و آگاهی خوبی از وضعیت ورزش داریم و برای آن برنامه‌ریزی کرده‌ایم، اما به اراده‌ای نیاز داریم که بتواند متغیرهای مختلف را در کنار هم قرار دهد، از دانش متخصصان استفاده کند، ظرفیت دانشگاه‌ها را فعال سازد و در نهایت نظامی قوی و پایدار ایجاد کند؛ نظامی که از اسامی و افراد بزرگ‌تر باشد. در چنین شرایطی می‌توانیم به بهبود نتایج در بازی‌های آینده امیدوار باشیم.
وی با اشاره به ضرورت سرمایه‌گذاری روی رشته‌های راهبردی گفت: هر کشوری که در بازی‌های آسیایی و المپیک شرکت می‌کند، تعدادی رشته راهبردی دارد که بخش مهمی از مدال‌های آن کشور را تأمین می‌کنند. ما نیز در کنار رشته‌های سنتی مدال‌آور خود باید در یکی دو رشته جدید سرمایه‌گذاری کنیم. برای مثال، ورزش‌های الکترونیک که آقای دکتر هنری همواره بر آن تأکید داشته‌اند، امروز ۹ مدال طلا دارد. با توجه به استعدادهای قابل‌توجهی که در کشور داریم، حتی کسب یک یا چند مدال طلا در این رشته می‌تواند اتفاق مهمی باشد. دوومیدانی نیز از جمله رشته‌هایی است که در آن استعدادهای ارزشمندی داریم.
شجیع در پایان تأکید کرد: من معتقدم ورزش ایران ظرفیت جهش در بازی‌های آسیایی را دارد، به شرط آنکه از همین امروز برنامه‌ریزی کنیم و کار را به آینده یا یک سال مانده به آغاز بازی‌ها موکول نکنیم.