محمدرضا رضوانی در آیین رونمایی از کتاب «هوش مصنوعی برای فناوری هوشمند در صنعت گردشگری و مهمان‌نوازی»/ باید همزمان با رفع مشکلات زیرساختی گردشگری؛ به حوزه‌های جدید نیز توجه کنیم
به گزارش روابط عمومی خانه اندیشمندان علوم انسانی، آیین رونمایی و بررسی کتاب «هوش مصنوعی برای فناوری هوشمند در صنعت گردشگری و مهمان‌نوازی» به همت گروه گردشگری خانه اندیشمندان علوم انسانی و با همکاری مؤسسه جغرافیایی دانشگاه تهران، روز چهارشنبه ۲۲ مهرماه ۱۴۰۵، در دانشگاه تهران برگزار گردید.
در این نشست، سخنرانان به بررسی کاربردهای هوش مصنوعی در صنعت گردشگری و مهمان‌نوازی، نقش آن در بازاریابی و آموزش گردشگری و ظرفیت‌های آن برای تحول این صنعت پرداختند.
دکتر محمدرضا رضوانی با قدردانی از مترجم کتاب و عوامل انتشار آن اظهار کرد: از آقای دکتر جاودان، همکار ارجمندم، و همکاران ایشان که این کتاب خوب را تهیه و منتشر کردند، تشکر می‌کنم. همچنین از انتشارات مهکامه که زحمت چاپ کتاب را بر عهده داشته است، قدردانی می‌کنم. این کتاب در سال ۲۰۲۴ توسط یکی از ناشران معتبر در سطح جهانی منتشر شده است و همین موضوع نشان‌دهنده اهمیت و ارزش آن است. با بررسی آثار این ناشر در سال‌های اخیر نیز می‌توان کتاب‌های دیگری در زمینه گردشگری هوشمند، بلاک‌چین و متاورس، ربات‌ها و تأثیر آن‌ها بر رهبری در صنعت مهمان‌نوازی و همچنین تغییر و تحول گردشگری و مهمان‌نوازی را مشاهده کرد. این ناشر به‌طور خاص آثاری درباره انواع فناوری‌های هوشمند در این حوزه منتشر کرده است.
وی با اشاره به کیفیت انتشار کتاب افزود: این کتاب از نظر کیفیت چاپ، قطع، جلد و کاغذ، کیفیت بسیار خوبی دارد و جا دارد از خانم دکتر قنبری و مجموعه‌ای که در انتشار آن نقش داشته‌اند، تشکر و قدردانی کنیم.
ادبیات حوزه هوش مصنوعی و گردشگری با سرعتی تصاعدی در حال رشد است
رضوانی با اشاره به روند گسترش پژوهش‌ها در زمینه فناوری‌های هوشمند و گردشگری گفت: این کتاب در سال ۲۰۲۴ منتشر شده است و همان‌طور که آقای دکتر جاودان فرمودند، ادبیات این حوزه به‌صورت تصاعدی در حال رشد است. میزان رشد آثار در یک سال گذشته با دو سال یا سه سال گذشته قابل مقایسه نیست. خوشبختانه در داخل کشور نیز این حوزه به شکل‌های مختلف، از جمله مقالات همایشی، مقالات پژوهشی و کتاب‌ها، در حال گسترش است و این روند اهمیت موضوع را نشان می‌دهد.
وی با اشاره به محتوای کتاب ادامه داد: در این کتاب فناوری‌های مختلفی بررسی شده‌اند؛ از جمله اینترنت اشیا، هوش مصنوعی، رباتیک، بلاک‌چین، کلان‌داده، واقعیت مجازی و واقعیت افزوده. انتخاب این کتاب برای ترجمه، انتخابی هوشمندانه بوده است. شعار امسال نیز بر هوش مصنوعی در بازطراحی گردشگری تأکید دارد و لازم است ادبیات این حوزه همسو با این رویکرد جهانی گسترش پیدا کند و در عمل و اجرا نیز حرکت به همین سمت صورت بگیرد. توسعه ادبیات علمی در کنار سایر اقدامات لازم و ضروری است.
رضوانی با اشاره به تحولات پس از انتشار کتاب خاطرنشان کرد: قطعاً در دو سال اخیر، پس از انتشار این کتاب در سال ۲۰۲۴، تحولات بیشتری رخ داده و ادبیات این حوزه گسترش پیدا کرده است. بنابراین، باید کتاب را در چارچوب ادبیات علمی و شرایط سال ۲۰۲۴ بررسی کرد و در عین حال، تحولات جدیدتر را نیز در نظر گرفت.
تحولات فناوری باید در برنامه‌های درسی گردشگری منعکس شود
دکتر رضوانی با تأکید بر ضرورت پیوند میان توسعه ادبیات علمی و اقدامات اجرایی گفت: توسعه ادبیات این حوزه اقتضا می‌کند که در عمل و اجرا نیز به فناوری‌های هوشمند توجه شود. اکنون آقای دکتر جاودان در کارگروه گردشگری وزارت علوم حضور دارند و قطعاً در بازنگری برنامه‌های درسی گردشگری در مقاطع مختلف، این موضوع پررنگ‌تر خواهد شد تا برنامه‌های آموزشی هم با تحولات جدید همسو باشند و هم جنبه کاربردی آن‌ها مورد توجه قرار بگیرد. خوشبختانه در حال حاضر بازنگری برنامه‌های درسی در جریان است و این موضوعات در برنامه‌های جدید منعکس خواهند شد.
وی با اشاره به اهمیت تغییر در آموزش‌های تخصصی گردشگری افزود: در حوزه اجرا و آموزش نیز آقای دکتر جاودان و همکاران ایشان به این موضوع توجه دارند که برنامه‌های درسی موجود در حوزه آموزش‌های تخصصی گردشگری متناسب با شرایط جدید تغییر کنند و تحول یابند. لازم است میان ادبیات موجود و حوزه‌های عملیاتی تعادل برقرار شود تا بتوانیم فناوری‌های هوشمند را به‌صورت مؤثر وارد آموزش و فعالیت‌های گردشگری کنیم.
فناوری‌های هوشمند هنوز در ارزیابی مقصدهای گردشگری بازتاب کافی ندارند
رضوانی با اشاره به بررسی جایگاه فناوری‌های هوشمند در شاخص‌های ارزیابی مقصدهای گردشگری اظهار کرد: برای اینکه ببینیم فناوری‌های هوشمند تا چه اندازه در ارزیابی‌های گردشگری بازتاب پیدا کرده‌اند، گزارش جدید مجمع جهانی اقتصاد را بررسی کردم. این مجمع شاخص سفر و گردشگری مقصدها را منتشر می‌کند و آخرین گزارش آن در سال ۲۰۲۶ منتشر شده است؛ هرچند مبنای ارزیابی‌ها سال ۲۰۲۵ است. این شاخص پیش‌تر با عنوان شاخص رقابت‌پذیری سفر و گردشگری شناخته می‌شد، اما چند سالی است که عنوان آن به شاخص سفر و گردشگری تغییر کرده است.
وی با اشاره به یکی از محدودیت‌های این گزارش ادامه داد: متأسفانه در ارزیابی جدید، ۱۱۰ مقصد گردشگری، یعنی ۱۱۰ کشور، بررسی شده‌اند و نام ایران در میان آن‌ها وجود ندارد. این ارزیابی در پنج بُعد، ۲۳ محور و ۱۰۲ شاخص انجام شده است. از میان ۲۳ محور ارزیابی، شش محور جدید هستند که در ارزیابی قبلی وجود نداشتند و متناسب با شرایط و تحولات جدید جهانی، به‌ویژه در حوزه گردشگری، به شاخص‌ها اضافه شده‌اند.
رضوانی با اشاره به محور فناوری اطلاعات و ارتباطات در این ارزیابی گفت: یکی از ۲۳ محور، محور فناوری اطلاعات و ارتباطات یا ICT است که ارتباط مستقیمی با موضوع بحث ما دارد. این محور هشت شاخص را در بر می‌گیرد که برخی از آن‌ها ارتباط مستقیم‌تری با فناوری‌های هوشمند دارند. از جمله این شاخص‌ها می‌توان به استفاده افراد از اینترنت، اشتراک اینترنت پهن‌باند، اشتراک تلفن همراه، استفاده عمومی از پرداخت دیجیتال، بهره‌گیری از پلتفرم‌های دیجیتال در حوزه حمل‌ونقل و خدمات مرتبط و همچنین استفاده از پلتفرم‌های دیجیتال برای دریافت خدمات هتل‌ها، رستوران‌ها و فعالیت‌های تفریحی اشاره کرد. آخرین شاخص نیز به تلفات برق مربوط می‌شود. از مجموع این هشت شاخص، چهار مورد مستقیماً با حوزه فناوری‌های هوشمند ارتباط دارند.
وی با اشاره به روند امتیازهای این محور افزود: بررسی من نشان می‌دهد که امتیاز محور فناوری اطلاعات و ارتباطات در سال‌های اخیر، از ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۶، روندی رو به رشد داشته و در آخرین ارزیابی به حدود ۲٫۵ رسیده است. برای نمونه، نپال نیز اخیراً رشد ۲۱ درصدی را تجربه کرده است. با این حال، با توجه به سرعت گسترش فناوری‌های هوشمند، هنوز نمی‌توان گفت که آثار واقعی این فناوری‌ها به‌طور کامل در شاخص‌های ارزیابی مقصدهای گردشگری منعکس شده‌اند. انتظار می‌رود در سال‌های آینده، با گسترش استفاده عملی از این فناوری‌ها، آثار آن‌ها در ارزیابی‌ها و رتبه‌بندی مقصدهای گردشگری بیشتر نمایان شود.
شاخص‌های گردشگری داخلی نیز باید با تحولات فناوری هماهنگ شوند
رضوانی با اشاره به ارزیابی گردشگری داخلی در کشور گفت: مرکز آمار ایران اخیراً نتایج طرح آمادگی گردشگران داخلی مربوط به سال ۱۴۰۴ را منتشر کرده است. این طرح در دو فصل انجام می‌شد و برای مدتی فقط فصل بهار را در بر می‌گرفت، اما خوشبختانه فصل تابستان نیز دوباره به آن اضافه شده است. در این طرح، ۲۵ هزار نمونه در کشور بررسی می‌شوند. با این حال، وقتی پرسشنامه و شاخص‌های آن را بررسی کردم، متوجه شدم که تغییر خاصی در آن‌ها ایجاد نشده و همچنان از شاخص‌های گذشته استفاده می‌شود؛ به‌گونه‌ای که اثری از فناوری‌های جدید و هوشمند در پرسش‌ها دیده نمی‌شود.
وی با تأکید بر ضرورت سنجش میزان استفاده گردشگران از فناوری‌های جدید افزود: لازم است در این ارزیابی‌ها مشخص شود که گردشگران تا چه اندازه از فناوری‌های هوشمند برای انتخاب مقصد، دریافت خدمات و بهره‌گیری از امکانات جدید استفاده می‌کنند. امیدواریم در اجرای طرح‌های بعدی، این تحولات بازتاب پیدا کنند. همچنین لازم است در ارزیابی و رتبه‌بندی تأسیسات گردشگری در داخل کشور بازنگری صورت بگیرد و شاخص‌های مرتبط با فناوری‌های هوشمند در این ارزیابی‌ها گنجانده شوند تا میزان رشد استفاده از این فناوری‌ها مشخص شود، مورد تشویق قرار بگیرد و از آن حمایت شود. هدف این است که صنعت گردشگری کشور بتواند بیش از گذشته از ظرفیت فناوری‌های هوشمند بهره ببرد.
این کتاب مدخلی برای شناخت فناوری‌های هوشمند در گردشگری است
رضوانی در ادامه، به ارزیابی محتوای کتاب پرداخت و گفت: از آنجا که عنوان کتاب کلی است و انواع مختلف فناوری‌های هوشمند را در بر می‌گیرد، اثر مناسبی برای آشنایی عمومی با این فناوری‌ها و شناخت یکجای آن‌هاست. این کتاب می‌تواند نقطه شروع خوبی باشد و در ادامه، زمینه را برای ورود به حوزه‌های تخصصی‌تر و بررسی عمیق‌تر هر یک از فناوری‌ها فراهم کند.
وی با اشاره به ساختار محتوایی کتاب اظهار کرد: بخش عمده مباحث کتاب به معرفی فناوری‌ها و کاربردهای آن‌ها اختصاص دارد، اما در برخی فصل‌ها بررسی‌های عمیق‌تری صورت گرفته و پژوهش‌ها و مطالعات موردی ارائه شده‌اند. در بعضی از فصل‌ها نیز به چالش‌های استفاده از فناوری‌های هوشمند پرداخته شده است. این کتاب در مجموع ۱۸ فصل دارد و ۲۷ نفر در نگارش آن مشارکت کرده‌اند. یکی از ویژگی‌های کتاب‌های فصل‌محور این است که هر فرد یا گروهی کوچک می‌تواند روی یک فصل متمرکز شود و کار را سریع‌تر به نتیجه برساند.
رضوانی با تأکید بر اهمیت سرعت در انتشار آثار این حوزه ادامه داد: فناوری‌های هوشمند به‌شدت در حال رشد هستند و اگر فرایند تألیف و انتشار آثار در این زمینه با تأخیر همراه شود، ممکن است بخشی از اهمیت و تازگی آن‌ها از دست برود. در این کتاب، مشارکت تعداد زیادی از نویسندگان به جمع‌آوری سریع‌تر مطالب و انتشار اثر کمک کرده است. البته کتاب‌های چندفصلی و مجموعه‌هایی که نویسندگان مختلف در آن‌ها مشارکت دارند، معمولاً با مسئله انسجام میان فصل‌ها روبه‌رو هستند. در این کتاب نیز با وجود حضور سه ویراستار که از ابتدا فرایند کار را مدیریت و هماهنگی میان بخش‌ها را پیگیری کرده‌اند، این مسئله همچنان می‌تواند مطرح باشد و گاهی برخی مباحث، به‌ویژه در معرفی و توضیح اهمیت فناوری‌های هوشمند، تکرار می‌شوند.
توجه به ابعاد انسانی، اجتماعی و اخلاقی، از نقاط قوت کتاب است
دکتر رضوانی با اشاره به تفاوت محتوایی فصل‌های کتاب گفت: در بررسی فصل‌های این اثر مشخص می‌شود که کتاب ابتدا به معرفی فناوری‌ها و سپس به کاربردهای آن‌ها می‌پردازد و در ادامه، برخی فصل‌ها وارد مباحث پژوهشی عمیق‌تری می‌شوند. البته فصل‌ها از نظر موضوع و میزان عمق بررسی یکسان نیستند، اما در بعضی از آن‌ها به موضوعات ویژه و مشخص پرداخته شده است. برای مثال، در یکی دو فصل، مسائل انسانی، اجتماعی و اخلاقی مرتبط با فناوری‌های هوشمند مورد توجه قرار گرفته‌اند که این موضوع از نقاط قوت کتاب به شمار می‌رود.
وی با اشاره به محدودیت‌های بررسی همه فناوری‌ها در یک اثر افزود: قطعاً اگر کتاب‌هایی به‌صورت اختصاصی درباره هر یک از این فناوری‌ها منتشر شوند، امکان بررسی عمیق‌تر مسائل و ابعاد مختلف آن‌ها فراهم خواهد شد. این کتاب به دلیل آنکه مجموعه‌ای از فناوری‌های مختلف را در کنار یکدیگر بررسی می‌کند، فرصت محدودی برای ورود به عمق برخی موضوعات دارد. با این حال، در بعضی از فصل‌ها تجربیات استفاده از فناوری‌های هوشمند نیز مطرح شده و به پیامدهای به‌کارگیری آن‌ها پرداخته شده است.
رضوانی با تأکید بر اهمیت بررسی آثار عملی فناوری‌های هوشمند در گردشگری گفت: در این کتاب به این موضوع پرداخته شده است که استفاده از فناوری‌های هوشمند چه تأثیری بر بهبود ارائه خدمات، افزایش کیفیت خدمات گردشگری، ارتقای رضایت گردشگران، افزایش تاب‌آوری و تقویت پایداری دارد. البته با توجه به ماهیت و ساختار کتاب، فرصت چندانی برای پرداختن گسترده به چارچوب‌های نظری و مفهومی اختصاصی فراهم نشده است، اما طرح این مباحث می‌تواند زمینه‌ای برای پژوهش‌های عمیق‌تر در آینده باشد.
ترجمه روان کتاب، آن را به منبعی مناسب برای دانشجویان تبدیل کرده است
رضوانی در ارزیابی ترجمه کتاب اظهار کرد: در کنار انتخاب هوشمندانه و به‌جای کتاب، باید از ترجمه خوب آقای دکتر جاودان و همکاران ایشان نیز قدردانی کرد. ترجمه کتاب بسیار روان و قابل فهم است؛ به‌گونه‌ای که هنگام مطالعه، احساس نمی‌کنید با یک متن ترجمه‌شده روبه‌رو هستید. این ویژگی ارزشمند است، زیرا انتقال درست و روشن مفاهیم علمی، به‌ویژه در حوزه‌ای که فناوری‌های آن با سرعت زیادی در حال تحول هستند، اهمیت زیادی دارد.
وی با اشاره به تناسب محتوای کتاب با نیازهای آموزشی ادامه داد: این کتاب با توجه به ماهیت خود، مباحث خوبی را مطرح می‌کند و فناوری‌های مختلف را در کنار یکدیگر مورد بررسی قرار می‌دهد. به همین دلیل، می‌تواند مدخل مناسبی برای دانشجویان مقطع کارشناسی باشد تا با این فناوری‌ها آشنا شوند و در سال‌های آینده بتوانند مطالعات و فعالیت‌های خود را در این حوزه گسترش دهند. این حوزه جدید به پژوهش و تمرکز بیشتری نیاز دارد و انتشار آثاری از این دست می‌تواند به توسعه دانش و شناخت علمی در زمینه فناوری‌های هوشمند و گردشگری کمک کند.
نباید به دلیل مشکلات موجود گردشگری، از تحولات جدید غافل شویم
رضوانی در پایان با تأکید بر ضرورت توجه همزمان به مسائل موجود و فناوری‌های نوین گفت: درست است که کشور ما در حوزه گردشگری با مسائل و مشکلات متعدد، از جمله مشکلات عمرانی و زیرساختی و مسائل ابتدایی این حوزه، مواجه است، اما این موضوع نباید باعث شود که از ورود به حوزه‌های جدید غافل شویم یا تحولات فناوری را نادیده بگیریم. ما باید همزمان با تلاش برای رفع مشکلات گذشته و موجود، به مسائل و ظرفیت‌های تازه نیز توجه کنیم.
وی در پایان خاطرنشان کرد: لازم است فناوری‌های هوشمند در بخش‌های آموزش، پژوهش و اجرا مورد توجه قرار بگیرند تا آثار و نتایج استفاده از آن‌ها در صنعت گردشگری کشور نمایان شود. امیدوارم با گسترش مطالعات علمی، اصلاح برنامه‌های آموزشی و توجه بیشتر به کاربردهای عملی این فناوری‌ها، شاهد توسعه این حوزه در گردشگری کشور باشیم. از توجه شما بسیار ممنون و متشکرم.