پرش به محتوا

احمدرضا بهرام‌پور عمران: توجه به سنت ادبی فارسی، در کنار آشنایی با نظریه‌های ادبی غرب و تجربه‌های شخصی نیما به شکل‌گیری دیدگاهی مستقل در نظریه‌پردازی او انجامید

احمدرضا بهرام‌پور عمران: توجه به سنت ادبی فارسی، در کنار آشنایی با نظریه‌های ادبی غرب و تجربه‌های شخصی نیما به شکل‌گیری دیدگاهی مستقل در نظریه‌پردازی او انجامید

به گزارش روابط عمومی خانه اندیشمندان علوم انسانی، نشست تخصصی «نیما و سبک هندی»، به همت گروه زبان و ادبیات فارسی خانه اندیشمندان علوم انسانی، روز سه‌شنبه 19 آبان ماه 1405 در بستر اسکای‌روم برگزار گردید.

در این محفل ادبی دکتر احمدرضا بهرام‌پور عمران (پژوهشگر زبان و ادبیات فارسی) به بررسی و تبیین پیوندهای میان شعر نیما یوشیج و ویژگی‌های سبک هندی پرداخت.

 

برای شناخت نیما باید سیر تاریخی تحول اندیشه او را در نظر گرفت

احمدرضا بهرام‌پور عمران در ابتدای سخنان خود با اشاره به اینکه نیما یوشیج، علاوه بر شاعری، در حوزه نقد و نظریه‌پردازی ادبی نیز فعالیت گسترده‌ای داشته است، گفت: در کنار آثار شعری نیما، حدود هزار و پانصد تا هزار و ششصد صفحه نوشته در قالب نامه، مقاله، یادداشت‌های شخصی، سفرنامه و دیگر نوشته‌های منثور از او باقی مانده است. با این حال، بخش عمده پژوهش‌ها درباره نیما بر نوآوری‌های شعری او و موانعی متمرکز بوده که در مسیر تحول شعر فارسی با آن‌ها مواجه شده است.

بهرام‌پور عمران توضیح داد که حدود دو دهه پیش، هنگام مطالعه آثار منثور نیما، به بخش‌هایی برخورد کرده که می‌توانند در روشن شدن مبانی نظری شعر او و شناخت تحولات فکری‌اش نقش مهمی داشته باشند. به اعتقاد وی، اندیشه نیما در طول زمان دستخوش دگرگونی‌های جدی شده و نمی‌توان بدون توجه به زمینه تاریخی هر نوشته، عبارتی را از یکی از دوره‌های فکری او جدا کرد و به‌عنوان نظر نهایی و ثابت نیما در نظر گرفت.

وی برای توضیح این مسئله به شیوه بررسی اندیشه متفکرانی مانند هگل، مارکس و ویتگنشتاین اشاره کرد و گفت: همان‌طور که در بررسی اندیشه این متفکران از دوره‌های مختلف فکری و تحول آرای آنان سخن گفته می‌شود، در مطالعه نیما نیز باید دگرگونی‌های اندیشه او را در بستر تاریخی‌شان بررسی کرد. در غیر این صورت، ممکن است عبارتی از دوره نخست یا دوم زندگی فکری او مبنای داوری درباره تمام آثار و نظریاتش قرار گیرد؛ در حالی که چنین برداشتی به شناخت درست نیما منجر نمی‌شود.

این پژوهشگر با اشاره به سه دوره متمایز در تحول اندیشه شعری نیما، توضیح داد: دوره نخست را می‌توان دوره رمانتیسیسم دانست که منظومه «افسانه» نمونه شاخص آن است. دوره دوم با گرایش‌های اجتماعی و سوسیالیستی و نگاه جامعه‌اندیشانه نیما به شعر و ادبیات شناخته می‌شود؛ گرایش‌هایی که در فاصله سال‌های ۱۳۱۰ تا ۱۳۱۲ نمود پررنگ‌تری داشتند. دوره سوم نیز با ظهور آثاری چون «غراب» و «ققنوس» در سال‌های ۱۳۱۶ و ۱۳۱۷ آغاز شد و به‌تدریج به دوره پختگی و تکامل اندیشه شعری نیما انجامید. این دوره تا حدود دو دهه بعد نیز استمرار یافت و نیما در آن به جایگاهی رسید که امروز به‌عنوان یکی از مهم‌ترین چهره‌های نوپرداز شعر فارسی شناخته می‌شود.

 

بازخوانی جایگاه صائب؛ از احیای سبک هندی تا توجه دوباره نیما به سنت ادبی

بهرام‌پور عمران با بیان اینکه موضوع دقیق‌تر سخنرانی را می‌توان «نیما و شعر سبک هندی با تأکید بر صائب» دانست، به جایگاه این شاعر در میان نمایندگان سبک هندی پرداخت و توضیح داد: صائب تبریزی، به دلیل تنوع شعری و پیوندهایی که با سنت‌های پیشین شعر فارسی دارد، در میان شاعران این سبک جایگاه ویژه‌ای یافته و مخاطبان ایرانی نیز معمولاً ارتباط آسان‌تری با شعر او برقرار می‌کنند.

وی با اشاره به عبارت مشهور نیما درباره اندیشه خود که آن را به رودخانه‌ای تشبیه می‌کند و معتقد است هرکس می‌تواند متناسب با نیاز و اندیشه خود از آن بهره بگیرد، افزود: یکی از زمینه‌هایی که در بررسی آثار نیما کمتر به آن توجه شده، علاقه او به قالب رباعی و نقش او در احیای این قالب در دوره معاصر است. نیما با گرایش نوگرایانه خود بار دیگر به رباعی توجه نشان داد و این جریان بعدها در آثار شاعرانی چون هوشنگ ابتهاج و دیگر شاعران معاصر ادامه یافت.

این پژوهشگر با اشاره به رباعی مشهور «آب در خوابگه مورچگان ریخته‌ام» گفت: نیما در یادداشت‌های خود نیز به رواج دوباره رباعی‌سرایی اشاره کرده و آن را از نتایج تأثیرگذاری کار خود دانسته است.

بهرام‌پور عمران سپس به اهمیت سبک‌های مختلف شعر فارسی و پیوند آن‌ها با شرایط اجتماعی و اقتصادی هر دوره پرداخت و اظهار کرد: هر یک از مکاتب شعری در پیوند با مناسبات تاریخی و اجتماعی زمانه خود شکل گرفته‌اند. سبک خراسانی، با توجه به جریان‌های ملی و پیوند هنر و ادب با دربار، در قالب‌هایی چون حماسه و قصیده برجسته شد. در سبک عراقی، با توجه به گرایش‌های درون‌گرایانه و عرفانی، غزل جایگاهی محوری یافت و سبک هندی نیز با عینیت‌گرایی، مضمون‌یابی و باریک‌اندیشی‌های خیال‌پردازانه، تحولی متمایز در شعر فارسی پدید آورد.

وی تأکید کرد: ارتباط برقرار کردن با شعر سبک هندی به دلیل شگردها و تمهیدات خاص آن، نیازمند ذوق و آمادگی متفاوتی است. با این حال، صائب به واسطه پیوند محکمی که با سنت شعر فارسی، به‌ویژه آثار مولوی و حافظ، برقرار کرده است، توانسته ارتباط گسترده‌تری با مخاطبان پیدا کند.

بهرام‌پور عمران با اشاره به اینکه سبک هندی در زمان شکل‌گیری خود نیز موافقان و مخالفانی داشته است، گفت: مخالفت با این سبک در دوره بازگشت ادبی و در برخی تذکره‌های سده‌های یازدهم و دوازدهم آشکارتر شد. توجه دوباره به شعر صائب در دوره پس از مشروطه و به‌ویژه در آغاز سده چهاردهم شمسی اهمیت پیدا کرد. از جمله می‌توان به نوشته‌های علامه شیخ محمدعلی تربیت و اشاره‌های ادوارد براون در تاریخ ادبیات فارسی اشاره کرد.

وی همچنین به مقاله‌ای از محمدعلی تربیت در سال ۱۳۰۱ اشاره کرد و گفت: سال ۱۳۰۱ از نظر تحولات ادبی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا منظومه «افسانه» نیما و مجموعه داستان «یکی بود یکی نبود» جمال‌زاده در همین دوره مطرح شدند و تحولات دیگری نیز در عرصه ادبیات و هنر در جریان بود. در همین فضا، تربیت مقاله‌ای مفصل و ستایش‌آمیز درباره صائب منتشر کرد و حدود یک دهه بعد نیز در نوشته‌ای با موضوع قرن یازدهم به این شاعر پرداخت.

 

کمالی اصفهانی و انتشار منتخبات صائب؛ نقطه عطفی در بازشناسی شعر سبک هندی

بهرام‌پور عمران در ادامه به انتشار کتاب مستقلی درباره شعر صائب در آغاز سده چهاردهم شمسی اشاره کرد و گفت: یکی از اتفاقات مهم در بازشناسی شعر صائب، انتشار کتاب «منتخبات صائب» به کوشش کمالی اصفهانی در سال ۱۳۰۵ بود. کمالی اصفهانی، که ظاهراً اصالتاً اهل ابرقو و بزرگ‌شده اصفهان بود و در تهران زندگی می‌کرد، از فعالان فرهنگی و سیاسی با گرایش‌های ملی‌گرایانه به شمار می‌رفت و چای‌فروشی او در تهران نیز پاتوقی برای اهل فرهنگ و ادب بود.

وی افزود: در این کتاب، برخلاف نوشته محمدعلی تربیت، نگاهی انتقادی نیز به شعر صائب و به‌طور کلی سبک هندی دیده می‌شود و نویسنده در مقدمه‌ای مفصل، هم نقاط قوت و هم کاستی‌های این شیوه شعری را برمی‌شمارد. با این حال، کمالی اصفهانی به دلیل تنوع موضوعی و گستردگی مضامین در دیوان صائب، این اثر را مجموعه‌ای ارزشمند برای آشنایی با ادبیات فارسی می‌دانست و معتقد بود اگر کسی بخواهد در کتابخانه شخصی خود اثری داشته باشد که نماینده‌ای از ادبیات فارسی باشد، منتخبات صائب می‌تواند انتخاب مناسبی باشد.

این پژوهشگر با اشاره به نامه‌ای از نیما یوشیج به خواهرش، توضیح داد: نیما در همان سال‌ها که خواهرش از او خواسته بود چند کتاب برایش تهیه کند، یکی از آثاری که برگزیده بود همین «منتخبات صائب» بود. نیما در این نامه، در کنار آثاری چون «رستم در قرن 22» و «دختر سروان»، به کتاب صائب نیز اشاره می‌کند و درباره آن می‌نویسد که اگر خواهرش در آن زمان نتوانست با کتاب ارتباط برقرار کند، آن را نگه دارد؛ زیرا ممکن است با گذشت زمان و پخته‌تر شدن تجربه زندگی، ارزش آن را بهتر دریابد.

بهرام‌پور عمران با نقل مضمون این نامه تأکید کرد: نیما معتقد بود حتی اگر خواننده در ابتدا نتواند با تمام اشعار صائب ارتباط برقرار کند، تک‌بیت‌های او می‌توانند زمینه‌ساز اندیشه و تأمل باشند و گاه بیش از یک کتاب تاریخ ادبیات به خواننده بیاموزند. این نگاه نشان می‌دهد که نیما نه‌تنها با شعر صائب آشنایی داشته، بلکه برای ظرفیت فکری و خیال‌انگیز آن نیز ارزش قائل بوده است.

 

ابهام، چندلایگی و خیال‌پردازی؛ وجوه مشترک شعر نیما و سبک هندی

بهرام‌پور عمران با اشاره به اینکه شعر سبک هندی عمدتاً در سده‌های دهم و یازدهم هجری شکل گرفته است، ریشه‌های آن را در آثار شاعرانی چون خاقانی، نظامی، حافظ و ظهیر فاریابی نیز قابل پیگیری دانست. وی افزود: اگرچه سبک هندی در این دو سده به اوج خود رسید، نشانه‌هایی از ویژگی‌های آن را می‌توان در شعر برخی شاعران سده نهم نیز مشاهده کرد.

وی با تأکید بر اینکه نگاه نیما به سبک هندی و صائب در دوره‌های مختلف زندگی فکری‌اش یکسان نبوده است، گفت: در دوره نخست، یعنی سال‌های ۱۲۹۹ تا ۱۳۰۲ و هم‌زمان با شکل‌گیری منظومه «افسانه»، نیما بیش از هر چیز بر ضرورت نزدیک شدن زبان شعر به زبان طبیعی زندگی و گفت‌وگوی روزمره تأکید داشت. او در مقدمه «افسانه» به شاعرانی اشاره می‌کند که در ثبت مکالمات طبیعی زندگی و گفت‌وگوی روزگار خود موفق بوده‌اند و معتقد است شاعران معاصر نیز باید به همین ویژگی توجه کنند.

این پژوهشگر ادامه داد: نیما در تمام عمر ادبی خود، حتی زمانی که شعرهایش از نظر زبانی و ساختاری پیچیده می‌شدند، در سطح نظری بر اهمیت زبان طبیعی و گفتار تأکید داشت. تغییر طول مصراع‌ها و فاصله گرفتن از ساختار سنتی بیت نیز در نگاه او راهی برای نزدیک‌تر کردن شعر به طبیعت گفتار و ثبت بهتر کلام بود.

بهرام‌پور عمران توضیح داد: در دوره‌ای از فعالیت فکری نیما، به‌ویژه در فاصله سال‌های ۱۳۰۴ تا ۱۳۱۱، گرایش‌های سیاسی و اجتماعی او شدت بیشتری پیدا کرد و این گرایش‌ها در شعر و نوشته‌هایش نیز بازتاب یافت. در این دوره، توجه به شعر سبک هندی و صائب در آثار نیما چندان برجسته نیست؛ اما در میانه دهه ۱۳۱۰، با تغییر جهت فکری او و بازگشت به مباحث مربوط به ابهام و چندلایگی معنایی، بار دیگر توجه به این سنت شعری آشکار می‌شود.

وی با اشاره به نامه نیما به صادق هدایت و نوشته‌های او درباره شعر و هنر گفت: نیما در این دوره بار دیگر به شعرهایی توجه نشان می‌دهد که در عین برخورداری از پیچیدگی معنایی، از روانی و سادگی در بیان نیز بهره‌مندند. او شعر صائب را در کنار شعر حافظ و برخی نمونه‌های شعر اروپایی، از حیث برخورداری از لایه‌های معنایی و دشواریِ همراه با روانی بیان، قابل توجه می‌دانست.

این پژوهشگر با اشاره به تمایز میان شعر دشوار و شعر آسان توضیح داد: نیما میان شعری که به‌ظاهر آسان و بی‌تکلف است اما حاصل تلاش و پرداخت فراوان شاعر است، با شعری که بدون پیچیدگی و چندلایگی معنایی به‌سادگی فهمیده می‌شود، تفاوت قائل بود. از این منظر، شعر صائب و حافظ برای او نمونه‌هایی از شعر پیچیده اما روان بودند؛ در مقابل، شعر برخی شاعران دیگر را می‌توانست ا ز نظر دریافت معنایی آسان‌تر ارزیابی کند.

 

نیما، سبک هندی را به عالی‌ترین مرتبه خیال‌پردازی شعری نزدیک می‌دانست

بهرام‌پور عمران با اشاره به یادداشتی از نیما در سال ۱۳۲۳، اهمیت نگاه او به سبک هندی را یادآور شد و گفت: نیما در این نوشته، ادبیات سبک هندی را به‌عنوان نمونه‌ای از عالی‌ترین مرتبه خیال‌پردازی در شعر فارسی معرفی می‌کند و آن را نتیجه پرورش و گسترش نیروی تخیل می‌داند.

وی بخشی از نوشته نیما را برای حاضران خواند: «اما شعر عالی برای مردم عالی است. ادبیات سبک هندی هم نتیجه این خیال‌پروری است. اعلادرجه ترقی شعر ایران است. اما این ادبیات برای آن‌هایی که با خیالشان گردشی نداشتند و خواستند جویده و خردکرده لقمه به دهان آن‌ها بگذارند، سنگین بود. مرده‌ها، می‌دانید، یک ذره تکان نمی‌خورند. آن‌ها را مثل پاندول ساعت ممکن است به طناب بست و گردش ساده داد. این بود که در زمان پیدایش این سبک، این عقیده که شعر ثقیل‌الفهم نباید باشد قوت گرفت.»

این پژوهشگر تأکید کرد: نیما در این نوشته، برخلاف برداشت رایجی که شعر سبک هندی را به دلیل دشواری درک آن کم‌ارزش می‌داند، بر ظرفیت خیال‌پردازانه و نوآوری‌های این سبک تأکید می‌کند. به گفته وی، شعر صائب، بیدل و دیگر شاعران این جریان، با مضمون‌یابی‌های دور از انتظار و باریک‌اندیشی‌های خود، افق تازه‌ای در شعر فارسی گشوده‌اند.

بهرام‌پور عمران همچنین به روند توجه به بیدل در تاریخ ادبیات معاصر اشاره کرد و گفت: نام بیدل از همان آغاز سده چهاردهم شمسی در برخی آثار تاریخ ادبیات مطرح شده بود، اما ستایش جدی‌تر از شعر او در نوشته‌های بعدی، از جمله آثار رضازاده شفق، نمود بیشتری پیدا کرد. این روند در دهه‌های بعد، با پژوهش‌های استاد محمدرضا شفیعی کدکنی و انتشار آثار پژوهشی درباره شعر بیدل، گسترش یافت.

 

ساختار گسسته و خوشه‌ای؛ نقد نیما به یکی از کاستی‌های شعر سبک هندی

بهرام‌پور عمران در ادامه به نقدهای نیما درباره شعر سبک هندی پرداخت و گفت: با وجود ستایش‌های نیما از ظرفیت خیال‌پردازی و مضمون‌آفرینی در شعر صائب، او از برخی ویژگی‌های ساختاری این سبک نیز انتقاد می‌کرد. یکی از مهم‌ترین این کاستی‌ها، پراکندگی ساختار شعر و استقلال بیش از اندازه برخی ابیات از کلیت غزل بود؛ مسئله‌ای که گاه از آن با عنوان ساختار خوشه‌ای یا پراکنده یاد می‌شود.

وی افزود: نیما در برخی نوشته‌های خود، از جمله در نامه‌ها و یادداشت‌هایش، به این مسئله اشاره کرده و از صائب به دلیل فشرده کردن خیالات در دسته‌های جداگانه انتقاد کرده است. به اعتقاد نیما، گاهی شاعرانی هستند که غزل‌های بدی نمی‌سرایند و به شیوه سبک هندی نیز مضمون‌ها، تشبیه‌ها و تمثیل‌های مناسبی در شعر خود به کار می‌برند، اما این ظرفیت‌ها در سطح تک‌بیت باقی می‌ماند و به ساختار منسجم یک شعر تبدیل نمی‌شود.

این پژوهشگر با اشاره به مفهوم ترکیب در نظریه ادبی نیما توضیح داد: منظور نیما از ترکیب، صرفاً کنار هم قرار گرفتن تصاویر و مضامین زیبا نیست، بلکه شکل‌گیری ساختاری یکپارچه و اندام‌وار در کلیت شعر است؛ به‌گونه‌ای که اجزای مختلف یک شعر در ارتباط با یکدیگر معنا پیدا کنند. از این منظر، زیبایی یک تک‌بیت یا مضمون درخشان زمانی به کمال می‌رسد که در ساختار کلی اثر نیز نقش داشته باشد.

 

تعلق خاطر بومی نیما؛ از طالب آملی تا ادبیات مازندران

بهرام‌پور عمران در ادامه، دو نکته را برای شناخت دقیق‌تر علاقه نیما به شعر سبک هندی ضروری دانست و گفت: دیدگاه نیما درباره صائب و این سبک شعری باید با توجه به دوره تاریخی شکل‌گیری آن بررسی شود و نمی‌توان عبارتی از یکی از دوره‌های فکری او را به‌عنوان نظر نهایی‌اش در نظر گرفت. برای ارزیابی دیدگاه نیما باید به دوره سوم و پخته‌تر اندیشه شعری او توجه بیشتری داشت؛ دوره‌ای که در آن، نگاه او به شعر و ساختار ادبی به تکامل بیشتری رسیده بود.

وی دومین نکته را به تعلق خاطر بومی نیما و ارتباط او با شاعران نواحی شمال ایران مربوط دانست و گفت: یکی از عواملی که ممکن است در توجه نیما به شعر سبک هندی نقش داشته باشد، آشنایی او با طالب آملی و نزدیکی جغرافیایی زادگاه این شاعر به زادگاه نیماست. نیما در دوره‌هایی از زندگی خود به آمل و بابل رفت‌وآمد داشته و در مقاطعی نیز به تدریس مشغول بوده است. از این رو، نمی‌توان تأثیر محیط فرهنگی و ادبی مازندران را در شکل‌گیری برخی علایق ادبی او نادیده گرفت.

این پژوهشگر با اشاره به نامه‌های نیما توضیح داد: او در نوشته‌های خود بارها از طالب آملی یاد کرده و حتی در مقطعی به فکر تدوین کتابی درباره شاعران نواحی شمال ایران، به‌ویژه مازندران و گیلان، بوده است. نیما در این زمینه به شاعران متعددی اشاره داشته که در تذکره‌های ادبی به شهرها و مناطق شمالی منسوب شده‌اند؛ شاعرانی که بخش مهمی از آن‌ها در دوره صفویه می‌زیستند.

بهرام‌پور عمران همچنین به منظومه «طالب و زهره» و روایت‌های مربوط به طالب آملی اشاره کرد و افزود: نام طالب آملی در موسیقی محلی مازندران نیز جایگاه ویژه‌ای دارد و «طالبا» از مقام‌های شناخته‌شده موسیقی این منطقه است. این پیوند میان شعر، روایت‌های بومی و موسیقی محلی نشان می‌دهد که ادبیات منطقه‌ای تا چه اندازه در حافظه فرهنگی مازندران حضور داشته است.

وی با اشاره به ویژگی‌های شعری طالب آملی، تصویرپردازی و قدرت خیال او را از وجوه برجسته شعرش دانست و به یکی از غزل‌های مشهور او اشاره کرد که با مطلع «به تن بویا کند گل‌های تصویر نهالی را؛ به پا بیدار سازد خفتگان نقش قالی را» آغاز می‌شود. به گفته وی، این شعر و برخی تصاویر آن در آثار شاعران بعدی نیز بازتاب یافته و مورد استقبال قرار گرفته است.

 

از «می‌تراود مهتاب» تا شعر سهراب سپهری؛ ردپای خیال هندی در شعر معاصر

بهرام‌پور عمران در ادامه به برخی از جلوه‌های تأثیرپذیری نیما از شعر سبک هندی پرداخت و گفت: این تأثیرپذیری را می‌توان علاوه بر توجه به ابهام و چندلایگی معنایی، در برخی تصاویر و ترکیب‌های زبانی نیز مشاهده کرد. یکی از نمونه‌های قابل توجه، کاربرد فعل «تراویدن» در شعر «می‌تراود مهتاب» است؛ تعبیری که در شعر شاعران سبک هندی، از جمله صائب و بیدل، برای بیان تصاویر خیال‌انگیز و انتقال مفاهیم انتزاعی به کار رفته است.

وی افزود: کاربرد چنین تعابیری در شعر معاصر نیز ادامه یافته است. برای نمونه، در شعر قیصر امین‌پور و سهراب سپهری می‌توان نمونه‌هایی از این نوع تصویرسازی را مشاهده کرد. سپهری نیز به شعر سبک هندی و به‌ویژه بیدل توجه ویژه‌ای داشت و برخی از ترکیب‌ها و تصاویر شعر او را می‌توان در پیوند با این سنت ادبی بررسی کرد.

این سخنران با اشاره به پژوهش‌های زنده‌یاد سیدحسن حسینی درباره تأثیرپذیری سهراب سپهری از شعر بیدل گفت: پس از انتشار یادداشت‌های سپهری، برخی از حدس‌های پژوهشگران درباره منابع الهام او امکان بررسی دقیق‌تری پیدا کرد. در این میان، غزل‌های صائب نیز در شکل‌گیری برخی از تصاویر و تعبیرهای شعر سپهری قابل توجه‌اند؛ هرچند سپهری در دوره‌های مختلف از شاعران دیگری همچون مولوی نیز تأثیر پذیرفته است.

بهرام‌پور عمران همچنین به نمونه‌هایی از تأثیر شعر سبک هندی بر اخوان ثالث اشاره کرد و گفت: برخی از تعبیرهایی که در شعر اخوان دیده می‌شود، پیشینه‌ای در شعر شاعران سبک هندی دارند. از جمله می‌توان به تصویر «خواب در چشم شکستن» اشاره کرد که در بررسی‌های اخوان از شعر گذشته نیز به آن توجه شده است. البته اخوان از مسیرهای دیگری نیز با این سنت ادبی ارتباط داشته و آشنایی او با شاعران و محافل ادبی خراسان، از جمله استاد محمد قهرمان، در این زمینه قابل توجه است.

وی در این بخش تأکید کرد: توجه شاعران معاصر به سبک هندی را نباید صرفاً به تأثیر مستقیم نیما محدود کرد؛ بلکه این سنت ادبی از مسیرهای مختلفی به شعر معاصر راه یافته و در آثار شاعرانی چون سپهری، اخوان و قیصر امین‌پور بازتاب پیدا کرده است.


نیما در مسیر بلوغ فکری، از شیفتگی به غرب به بازشناسی ظرفیت‌های ادبیات فارسی رسید

بهرام‌پور عمران در پاسخ به بحث تأثیرپذیری نیما از ادبیات غرب، توضیح داد: اگرچه تأثیر شعر و نظریه‌های ادبی اروپا بر نیما انکارناپذیر است، اما نمی‌توان او را در تمام دوره‌های فعالیت فکری‌اش شیفته غرب دانست. نیما در برخی دوره‌ها گرایش پررنگ‌تری به ادبیات و نظریه‌های اروپایی داشت، اما به‌تدریج و با تکامل اندیشه شعری خود، به شناخت و اعتماد بیشتری نسبت به ظرفیت‌های ادبیات فارسی رسید.

وی افزود: نیما در دوره پختگی فکری خود، بر ضرورت بهره‌گیری از میراث ادبی گذشته تأکید می‌کرد و حتی استفاده از ضرب‌المثل‌های فارسی را در شعر ضروری می‌دانست. او در نوشته‌هایش از شاعرانی چون فرخی سیستانی، رودکی و عنصری نیز به‌عنوان منابعی یاد می‌کرد که می‌توان از شعرشان آموخت. این توجه به سنت ادبی فارسی، در کنار آشنایی با نظریه‌های ادبی غرب و تجربه‌های شخصی نیما، به شکل‌گیری دیدگاهی مستقل در نظریه‌پردازی او انجامید.

 

نیما یوشیج؛ نظریه‌پردازی مستقل در پیوند میان سنت ادبی و تجربه مدرن

بهرام‌پور عمران در پاسخ به پرسشی درباره ماهیت نظریه‌پردازی نیما و اینکه آیا نظریات او را می‌توان هم‌تراز مکاتب و نظریه‌های ادبی اروپا و آمریکا دانست، گفت: نیما هم‌زمان با فعالیت شعری خود به نظریه‌پردازی نیز می‌پرداخت و رد این تلاش‌ها را می‌توان از حدود سال‌های ۱۳۰۰ و ۱۳۰۱ در نامه‌های شخصی او تا واپسین سال‌های زندگی‌اش دنبال کرد.

وی تأکید کرد: اندیشه نیما در این دوره طولانی ثابت نماند و نگاه او به شعر، ادبیات، جامعه و ساختار هنری دستخوش تحول شد. نیما در دوره جوانی و آغاز فعالیت ادبی خود، به‌شدت تحت تأثیر شعر رمانتیک اروپا و نظریه‌های رمانتیستی قرار داشت؛ اما در دوره تکامل اندیشه شعری‌اش، به ترکیبی از سنت‌های ادبی ایران، آرای نظریه‌پردازان و شاعران اروپایی و دریافت‌های شخصی خود رسید.

این پژوهشگر با اشاره به نوشته‌های نیما در مجموعه‌های «ارزش احساسات» و «حرف‌های همسایه» توضیح داد: بخش مهمی از دیدگاه‌های نظری او در این آثار، به‌ویژه در نوشته‌های مربوط به سال‌های ۱۳۱۷ و پس از آن، قابل پیگیری است. نیما در این دوره دیگر صرفاً از الگوهای غربی پیروی نمی‌کند، بلکه می‌کوشد با تلفیق تجربه‌های ادبی و شناخت محیط اجتماعی و فرهنگی خود، به نظریه‌ای متناسب با نیازهای شعر فارسی دست یابد.

بهرام‌پور عمران همچنین بر اهمیت زیست‌بوم و تجربه‌های بومی در شکل‌گیری شعر نیما تأکید کرد و گفت: توجه نیما به سرزمین، محیط زندگی و ویژگی‌های اقلیمی در شعر او بسیار برجسته است. این ویژگی بعدها در آثار شاعران دیگر نیز بازتاب یافت؛ برای نمونه، می‌توان از منوچهر آتشی به‌عنوان شاعری یاد کرد که به دلیل توجه ویژه به جنوب و محیط بومی خود، گاه از او با عنوان «نیمای جنوب» یاد شده است.

۱۴۰۵/۸/۲۴ ۰۸:۵۸ ۱۸ دقیقه
لینک کپی شد